فصلنامه کلکین: نشریه علمی- پژوهشی

تظاهرات بزرگ علیه رویه نادرست ایران با مهاجرین افغانستانی مقیم این کشور

روز سه شنبه 11 ثور، رأس ساعت 08:00 صبح، تظاهرات با شکوهی درکابل به خاطراعتراض به رویه نادرست دولت ایران با مهاجرین افغانستانی مقیم این کشور برگزار گردید.

این تظاهرات از سرک شهید مزاری درناحیه 13 کابل شروع شد و به سمت وزارت خارجه پیش رفته، سپس درمقابل سفارت ایران ختم شد.

مهدی مهرآیین- بامیان

----------------------------------

تغییرات عمده درکابینه

02/05/2007

امروز حامد کرزی اعلام کرد که تغییرات عمده ای در کابینه اش رونما خواهد گردید. پُست های وزارت دفاع (رحیم وردک)، وزارت خارجه( دکتور ‏سپنتا)، وزارت داخله (ضرار احمد مقبل)، ادارهء امور (فاروق وردک)، امنیت دولتی (امرالله صالح ) و لوی سارنوالی (جبار ثابت) تغییر خواهند کرد. و اشرف غنی احمد زی، علی احمد جلالی و داکتر عبدالله وارد ‏کابینه خواهند شد. ‏

مهدی مهرآیین- بامیان

--------------------------------

آژانس خبري پژواك

باميان دوشنبه 17/2/1386

يگ صدو پنج مكتب در ولايت دايكندي توسط مردم اداره مي شود

محمد علي واثق رييس معارف ولايت دايكندي به پژ واك گفت( در ولايت دايكندي مشكلات معارف به حدي مي باشد كه آنرا نمي توان به صورت كل جمع بندي كرد )

واثق افزود فقط مي توانم بگويم كه به تعداد يگ صدو پنج مكتب را خودي مردم با بودجه شخصي شان اداره ميكنند معلمين را كرايه مي دهند برائ اولاد هائ شان قلم وكاغذ تهيه ميكنند ساختمان به كرايه ميگيرند وتمام اكمالات آن نيز به دوش خود مردم مي باشد

ريس معارف گفت در اين يك صدو پنج مكتب بيشتر از بيست هزار شاگرد مشغول درس خواندن مي باشد كه تا هنوز اين مكاتب ثبت وراجستر وزارت معارف نبوده وقرار است كه در اين روز ها اين مكاتب تحت پوشش وزارت معارف آورده شود

اما وي اميد وار است كه امسال در بخش معارف كار هائ مثبت انجام شود

در اين مورد گفت كه وزير معارف تلاشهائ زياد دارد تا مشكلات معارف

ولايت دايكندي را زير نظر داشته وبرائ كم كردن مشكلات معارف اين ولايت قدم هائ مثبت را بردارند

اين درحاليست كه در ولايت دايكندي با وجود اينكه مشكلات معارف يكي از مشكلات اساسي اين ولايت به حساب مي آيد باز هم در سال 1386 در آن ولايت كاري كه مشكل شاگردان معارف را رفع سازد انجام نخواهد شد

محمد حنيف اتمر وزير معارف به پژواك گفت ما برائ اعمار مكاتب در ولايت دايكندي چندي قبل قرار داد سه لگ دالري را امضاء نموديم تا ساختمان چند مكتب در آن ولايت اعمار شود

وي تاييد كرد كه مشكلات معارف در ولايت دايكندي زياد است

با اين حال برائ 95 فيصد مكاتب بدون ساختمان مبلغ سه لگ دالر كافي نخواهد بود واين ولايت با اين مشكل همچنان باقي خواهد ماند

ريس معارف دايكندي مگويد در اين ولايت 219 باب مكتب رسمي وغير رسمي وجود دارد كه در 114 باب مكتب رسمي 52500 شاگرد رسمي ودر 105 باب مكاتب غير رسمي 26500 شاگرد غير رسمي مشغول درس خواندن مي باشد

كه از مجموع 88000 شاگردان رسمي وغير رسمي 29000 هزار شاگرد اناث و49000 شاگرد ذكور مي باشد

همچنين در ولايت دايكندي حتي يك نفر معلم مسلكي وجود ندارد ريس معارف دايكندي گفت (( معلم مسلكي در اين ولايت هيچ نداريم وحتي مديران معارف ما اجير مي باشند)) وي اضافه كرد از مجموع 820 تن معلمين معاش خور دولت 34 نفر آن رسمي وبقيه آن اجير مي باشد

ملك اضغر يك تن ازبا شنده گان ولايت دايكندي مگويد ولايت دايكندي از مغز مسئولين دولتي به فراموشي سپرده شده است واصلا فكر هم نمي كند كه ولايت هم به نام دايكندي وجود داشته باشد تا در زمينه مشكلات آن فكري نمايند

وي تصريح كرد ولايت دايكندي نه تنها در بخش معارف بلكه در تمام بخش هائ صحي ترانسپورت برق و باز سازي با مشكل مواجه است

همچنين سلطان علي ارز گاني والي دايكندي به پژ واك گفت ولايت دايكندي از ابتداء سال تا آخر سال دربسياري موارد در حالت اضطرار قرار دارد

وي اضافه نمود در سال 1386 به خواطر سيلاب وبرف كوچ در اين ولايت تنها 54 نفر جان خود را از دست دادند كه اين تلفات ناشي ازنبود امكانات زندگي اوليه وفقر بيش از حد مردم اين منطقه بوده است

محمد اكبر از ولسوالي خدير ولايت دايكندي به پژواك گفت سال گذشته ما بعد از چندين بار به رياست معارف ولايت دايكندي به نسبت كمبودات تعمير ووسايل مكتب خود وهمچنين رسمي شدن مكتب خود عريضه نموديم اما ديديم كه هيچ كاري از دست شان بر نمي آيد ومايوس شديم كه ديگر دولت در منطقه ما در بخش معارف كمك نمي كند وما به ناچار معلمين را با هزينه شخصي شا گردان كه به مكتب مي آيند استخدام كرديم ومكتب را نيز يك حولي شخصي را انتخاب كرديم

وي اضافه كرد از بس دنبال كارهائ مكتب به رياست معارف مي رفتم روزي يكي از كارمندان رياست معارف دايكندي به من گفت برو برادر پشت كارت دولت مركزي وقتي كمك نكند ما چه ميتوانيم

چندي قبل نيز رييس معارف دايكندي در افتتاح دفتر يونا ما به تام كونيگز نماينده خاص ملل متحد در افغانستان ياد آوري كرد كه در ولايت دايكندي در مدت پنج سال فقط برائ سه مكتب تعمير ساخته شده كه آن هم به صورت اساسي نيست

وي خطاب به نماينده خاص ملل متحد ابراز داشت كه برائ تقويه معارف در اين ولايت گامهائ مثبت بردارد ومعارف را مورد حمايت خود قرار دهند

تام كونيگز نيز گفت ما تلاش مي كنيم تا با تفاهم ادارات دولتي در روند باز سازي اين ولايت كار هائ را انجام دهيم

در ولايت دايكندي 219 باب مكتب وجود دارد كه از اين تعداد چهار مكتب تعمير پخته بيست مكتب ساختمان خامه وبقيه بدون ساختمان مي باشد

تا هنوز در ولايت دايكندي كتاب نيز برائ شاگردان معارف آن ولايت توزيع نشده است

ريس معارف آن ولايت گفت به علت قطع راه مواصلاتي دايكندي با كابل تاهنوز كتابها به اين ولايت نرسيده است

ريس معارف افزود كه در همين روز ها كتابها از وزارت معارف بار گيري شده است كه ابراز اميد واري كرد طي دو سه روز آينده كتابها به اين ولايت برسد اين در حاليست كه بيش از يك ونيم ماهست كه از اول سال تحصيلي ميگزرد ولي تا هنوز در اين ولايت كتاب نيز نرسيده است

ابراهيم يك تن از شاگردان ليسه القان ولسوالي شهرستان به پژواك گفت ما به مكتب مي رويم وكتاب نداريم فقط حاضري ميدهيم وچيزي نمي آموزيم

سال گذشته نيز مشكلات معارف در ولايت دايكندي به حدي بود كه شاگردان پسر ودختر از يك ولسوالي به ولسوالي ديگر برائ درس خواندن به مكتب مي رفتند .

ابراهيم زماني ولسوال اسبق ولسوالي ميرامورولايت دايكندي گفته بود كه به علت نبود مكتب ليسه در ولسوالي شان شاگردان معارف مجبور هستند از ولسوالي ميراموربه ولسوالي شهرستان بروند

وي تاكيد داشت برائ اينكه حق اطفال زايع نشود حد اقل دولت در بخش تعليم وتربيه عدالت را برقرار كند

يك تن از آن شاگردان نيز گفته بود كه ما در روز 4 ساعت پياده منزل ميكنيم تا به مكتب برسيم وبعد از اينكه از مكتب رخصت مي شويم چهار ساعت ديگر منزل مي كنيم تا به خانه برگرديم

وي افزود كه در روز صد ها شاگرد پسر ودختر 8 ساعت رفت آمد مي كند تا در مكتب ليسه چبراسك مربوط ولسوالي شهرستان برسند ودر آنجا درس بخوانند

با اينكه مشكلات معارف در ولايت دايكندي بيشتر از هر ولايت ديگر مي باشد ولي مردم آن منطقه علاقه مندي زيادي به كسب علم دارند وشاگردان زيادي را به مكتب مفرستند با وجود اينكه ولايت دايكندي از چهار سال به دينسو تبديل به ولايت شده است وقبلا فقط يك ولسوالي بوده است توانسته 88000 شاگرد را به مكتب بفرستند

در عين حال مردم دايكندي از دولت نيز مايوس شده است چندين تن از ساكنان ولايت دايكندي در تماس با آژانس خبري پژواك به اين باور بودند كه دولت مركزي هيج گونه توجه در اين ولايت نداشته است وهميشه اين ولايت از تمام حقوق خود محروم مي ماند

محمد علي از منطقه سياچوب بندر گفت منطقه ما مربوط ولسوالي خدير مي باشد وبه علت كم توجهي دولت در بخش معارف مردم مجبور شده اند تا فرزندان شان را به مشغل هائ ديگر به كار گمارند

وي دليل كشيدن بعضي از شاگردان را نبود مكتب ودرس عنوان كرده افزود وقتي درس ميسر نشود عمر اطفالها ضايع خواهد شد

هادي غفاري

---------------------------

معاون بانک جهانی از ولایت بامیان دیدن نمود

چهار شنبه 11 ثور معاون بانک جهانی وزیران معارف وانکشاف دهات ومعین وزارت صحت عامه از پروژه های کار شده در ولایت بامیان بازدید کردند وکار کرد های سه وزارت را درین ولایت مورد بررسی قرار دادند.

رافول پاتل معاون بانک جهانی در صحبتی با ژورنالیستان مقیم بامیان گفت از پروژه های که ما امروز بازدید نمودیم ارزیابی من این است که پیشرفت های زیادی شده است مردم بامیان درین پروژه های سهم قوی وفعال داشته اند وخود مردم پروژه میسازند وتطبیق میکنند وهمکام با دولت بوده اند وپروژه ها نیز خوب کار شده اند وی گفت : ما درآینده نیز با تمام افغانستان کمک های خود را دوام میدهیم خصوصا در ولایت بامیان مابا وزیران و والی صاحب هماهنگی نموده کار خواهیم نمود ازطریق پروگرام همبستگی ملی کمک میکنیم وبوزارت های مربوطه کمک خواهیم نمود.

وزیر معارف محمد خنیف اتمر که یکی از همراهان معاون بانک جهانی درین سفر بود نیز پس از بازدید از پروژه ها گفت: که ما از چندین مکتب دیدن کردیم واز جمله دومکتب بودند که درجمع برنامه عمومی ما شامل استوبرنامه ما این طور است که بهر مکتب از دوهزار دالر تا پنج هزار دالر بتناسب شاگرد کمک میشویم برایشان از برنامه عمومی خود میدهیم شرط آن این است که هر مکتب باید شورای مردمی یا والیدن بسازند این مکاتب خوشبختانه ازین کمک ها مستفید شده بودند ولی پول های بشتری را اینها ضروزت دارند که ما کمک شان خواهیم نمود و وزیر معارف افزود: ونیز امروز ما یک لیسه را هم منظور کردیم که ما کوشش میکنیم که معلم مسلکی برای شان پیدا کنیم من با والی بامیان ورئیس معارف بامیان در تماس هستم که برنامه نو معارف که عنقریب روی دست گرفته میشود که هر ولایت یک گروب از معلمین مسلکی را استخدام میکنیم که درجای که معلم مسلکی وجود ندارد در آنجا ازمعلمین مسلکی کار بگیریم.

آقای اتمر گفت:

در ولایت از 280 باب مکتب موجود تقریبا 97 مکتب قبلا ساخته شده است32 مکتب از طریق موسسه پاملرنه در تحت کار است پروگرام ما در ولایت بامیان وبرای مکاتب بامیان خیلی وسیع است تا آخر سال 1386 باید در بامیان بتمام معنا مجهزیک دارالمعلمین وجود داشته باشه وبتمام معنا یک دارالعلوم اسلامی وجود داشته باشد ومکتب مسلکی وتخنیکی را رویش صحبت میکنیم که چه امکانات وجود دارد و20 مکتب دیگر نیز منظور میشود که ساخته خواهد شد.

حنیف اتمر وزیر معارف کشور در ارتباط سفر امروزی خویش در بامیان گفت: ما از این پروژه های که دیدن کردیم ما خود را ما مدیون والدین میدانیم چون آنها خود شان مکتب میسازند با تعهد وعلاقه کار میکنند که دولت را مجبور میکنند که از نظر اخلاقی برای آنها هر چه دارند بسازند وبدهند من از رهبری وزارت معارف تعهد داریم که کمبود های این مردم را پوره کنیم وی گفت در ولایت دایکندی نیز قرار داد سه لک دالر را امضا کردم امید وارم که تا اخر سال بین بیست تا سه مکتب را در ولایت دایکندی کارش را آغاز کنیم.

وزیر انشکاف دهات اقای احسان ضیا نیز که یکی از همراهان معاون بانک جهانی درین سفر بولایت بامیان بود گفت: هدف از سفر امروزه ما این بود چونکه سه وزارت خانه را بانگ جهانی تمویل میکند ما عملا آمدیم که از پروژه های کار شده دیدن کنیم از پروژه برق منطقه بلوله که برق آبی است دیدن کردیم وکار مردم وسهم مردم بامیان قابل قدر است وزیر انکشاف دهات گفت: که پشرفت کار خوب است وپروگرام ها در ولایت بامیان خیلی پشرفت کرده است این هم از وی ادامه داد که این هم ازنتیجه آن است که مردم شریف بامیان سهم فعال در جهت باز سازی داشته است.ومقامات دولتی والی صاحب نیز در قسمت اشتراک فعال داشته است.

گفتنی است این دومین بار است که در ظرف یک هفته حنف اتمر وزیر معارف کشور در ولایت بامیان می آید ومردم بامیان را امید وار نموده است که سال جاری در ولایت بامیان کار بازسازی رونق پیدا کند وخصوصا در جهت معارف ولایت کار های اساسی انجام شود در سفر چند روز قبل خود وزیر معارف گفت که برای معارف بامیان از طرف وزارت معارف در سال جاری 3.5 ملیون دالر امریکای اختصاص داده شده است.

بازديد معاون بانك جهاني از پروژه هائ همبستگي ملي

معاون بانك جهاني از پروژه هائ كه آن بانك آنرا تمويل كرده است ديدن كرد

Prafal datel معاون بانك جهاني همراه با وزير معارف وزير انكشاف دهات معين صحت عامه وسفير آغاخان از چندين پروجه كه آنرا بانك جهاني تمويل كرده است ديدن نمودند

پرا فول معاون بانك جهاني به پژ واك گفت هدف از اين سفر در ولايت باميان بازديد از بعضي پروژه هائ همبستگي ملي ومكاتب بوده كه از نزديك ارزيابي نمايد

وي اضافه نمود ما از پروژه ها بازديد كرديم ونه تنها كه ما از پروژه ها را ضي هستيم بلكه مردم نيز آنرا مفيد ارزيابي مي كردند

وزير احياء وانكشاف دهات به پژ واك گفت به علت كه اكثر پروژه هائ بانك جهاني مربوط به اين سه وزارت انكشاف دهات معارف وصحت عامه مي شود ما برائ بازديد پروژه ها با معاون بانك جهاني در اين سفر به باميان آمديم

در اين سفر از چهار مكتب يك بند برق آبي ويك مركز صحي در ولسوالي شيبر ديدن نمودند كه اين پروژه ها با تمويل بانك جهاني توسط موسسه اكيدن ( بنياد انكشافي آغا خان ساخته شده است

معاون بانك جهاني گفت كمك هائ اين بانك برائ بازسازي افغانستان ادامه مي يابد وگفت كه بيشتر در بخش شوراهائ مكاتب وپروگرام همبستگي ملي كمك ها داده خواهد شد

محمد حنيف اتمر وزير معارف در اين سفر ضمن بازديد از مكاتب مكتب متوسطه نسوان شنبل را به ليسه ارتقا داد

وي به پژ واك گفت آنچه كه در باميان احساس كرديم علاقه مندي مردم به معارف است و اضافه كرد ما هم تعهد مي كنيم كه به اين علاقه مندي پاسخ مثبت داده شود وآنچه كه از توان وزارت معارف باشد دريغ نخواهد شد

اين مكتب در حالي به ليسه تبديل شد كه شاگردان اين مكتب بعد از فراغت صنف 9 خانه نشين مي گرديدند

خندان يك تن از اين شاگردان به پژ واك گفت ما بسيار خوش حال هستيم كه امروز وزير معارف مكتب ما را به ليسه ارتقا داده وما مي توانيم در سال 87 صنف دهم خود را در همين مكتب ادامه دهيم

وي اضافه كرد اگر اين مكتب ارتقا داده نمي شد ما از در س باز مي مانديم

غفاري

------------------------------

این گزارش توسط همکار ما جناب آقای مهدی مهرآیین از بامیان ارسال شده استِ

اولین دارالعلوم عصری معارف در بامیان ساخته می شود

سنگ تهداب دار العلوم، دارالمعلمین، ریاست معارف و تعمیر ولایت امروز ( چهارشنبه پنجم ثور ) توسط محمد حنیف اتمر وزیر معارف و تعدادی از وکلای بامیان در بامیان گذاشته شد.

صبح امروز بامیان شاهد تهداب گذاری چندین پروژه بزرگ بود، دارالعلوم عصری معارف طی محفلی خاص با حضور جمع کثیری از مقامات حکومتی کار ساختمانی آن امروز رسما" شروع شد.

وزیر معارف در محفل افتتاح این پروژه گفت: اولین توجه دولت به تعلیمات اسلامی است، ساخت دارالعوم برای آنستکه عالم دین خود را قادر بسازیم تا علمیت خود را در اختیار اولاد وطن بگذارد.

وی با اعلام اینکه معاش استادان علوم اسلامی سه برابر افزایش یافته از علمای اسلامی برای تدریس در این مرکز دعوت نمود.

به گفته وزیرمعارف قرار است در این پروژه دو صد طلبه که بطور عادلانه از تمام ولسوالی های ولایت بامیان گزینش خواهند شد، علوم دینی را تا صنف 14 در کنار علوم روز، زیر نظر اساتید مجرب تحصیل خواهند کرد.

انجینر عبدالبصیر ترکمنی مشاور تخنیکی وزارت معارف در بامیان گفت: بودجه این پروژه حدود 6 لک دالر آمریکایی است و از محل بودجه انکشافی ولایت در نظر گرفته شده تا چهار ماه دیگر تکمیل خواهد شد.

این دارالعلوم علاوه بر سالن های تدریس، مجهز به کتابخانه و لابراتوار بوده و برای 200 نفر لیلیه پیش بینی شده است.

در این محفل داکتر حبیبه سرابی والی بامیان، مردم بامیان را معارف دوست و تشنه علم و دانش توصیف نمود وی کمبود معلم مسلکی، بویژه برای طبقه اناث را یکی از مشکلات عمده معارف در بامیان خوانده و از وزیر معارف در این ارتباط خواهان توجه شد.

حنیف اتمر در پاسخ به این درخواست منظوری تشکیل دارالمعلمین بامیان را از امروز اعلام کرد. وی آمادگی وزارت را برای اجاره جایداد این مرکز تا افتتاح ساختمان دارالمعلمین اعلام کرد تا معلمین مسلکی هرچه زود تر تربیت شوند.

اتمر همچنین از ساخت بیست باب مکتب در سال جدید در ولایت بامیان خبر داد.

ساختمان ریاست معارف با بودجه یک لک بیست هزار دالر و تعمیر ولایت با بودجه 290.000 دالر از دیگر پروژه هایی بود که توسط هیئت مذکور امروز در بامیان تهداب گذاری گردید.

در این محفل قربانعلی عرفانی سناتور در مشرانو جرگه، محمد اکبری و سرور جوادی وکلای ولایت بامیان، والی بامیان، اعضای شورای ولایتی، شورای علمای و روسای موسسات دولتی و غیر دولتی و صدها تن از شاگردان معارف حضور داشتند.

والی بامیان در خصوص تعداد مکاتب و شاگردان ولایت بامیان گفت: ولایت بامیان حدود 100.000 شاگرد معارف دارد که 54 فی صد آنرا پسران و 46 فی صد آنرا دختران تشکیل می دهد این تعداد شاگردان را 2813 معلم که 508 نفر آنها را معلم اناث تشکیل می دهد، تدریس می نمایند.

در این ولایت 286 باب مکتب و جود دارد که 100 مکتب فاقد تعمیر می باشد هم چنین 51 باب لیسه که 11 باب آن اناث می باشند. محمد ظاهر نظری – پنجم ثور 1386 - بامیان

***************************************

اعلامیه بخشی از نهاد های حقوق بشر

تاریخ: ۲ ثور سال ۱۳۸۶ مطابق به ۲۲ اپریل ۲۰۰۷

مردم افغانستان كه در جريان دو دهه جنگ، مصایب و مشقات فراوانی را متحمل شده وبار سنگین حاکمیت استبدادی طالبان را به دوش کشیده بودند، آرزو داشتند تا پس از ساقط گردیدن اداره طالبانی، وارد مرحله ای از زنده گی خویش شوند که در آن فرهنگ دموکراسی حاکم بر امور کشور گردد . این ملت مظلوم ، تصور می کرد که چنین آرزویی میتواند از طریق استقرار اداره موقت و انتقالی مجال تحقق یافته و با ایجاد قانون اساسی مبتنی بر دموکراسی و شکل گیری حکومت منتخب درافغانستان، به آن دست یابند . ولی با تأسف شرایط به گونه ای در مسیر افتاد که نه تنها این آرزوی مردم بر آروده نگردید ، بلکه با گذشت هر روز ابعاد استبداد و فساد اداری در کشور هرچه بیشتر گسترش یافت . با فراگیر شدن چنین فضایی، حاکمیت قانون جای خود را به نقض و تخطی از آن خالی کرده و روند مذکور به حدی پیش رفت که مراجع حراست از قانون و مجریان آن خود علیه قوانین نافذ در کشور عمل می کنند . به گونه مثال، می توان از برخور غیر قانونی لوی حارنوال افغانستان در شب 28 حمل سال 1386 و آمریت حوزه دهم پولیس، در برابر گرداننده گان تلویزیون خصوصی طلوع یاد آور شد . به گونه ای که لوی حارنوال مبتنی بر این ادعا که گویا تلویزیون طلوع گفته های او را تحریف کرده است ، به آمریت حوزه دهم امر شفاهی می دهد تا محمد صدیق احمد زاده مدیر مسئول تلویزیون و محمد عبدالله مشاور حقوقی آن را دستگیر و جهت استنطاق به حارنوالی بیاورند. مسئولین و سربازان حوزه مذکور ، با دست آویز قرار دادن امر شفاهی لوی حارنوال ، وارد دفتر تلویزیون طلوع گردیده ، علاوه بر دستگیری این دو شخص، لعل محمد مسئول امنیتی تلویزیون طلوع ، امیرشاه و شخصی بنام سیف ، خبر نگار آژانس اسوشیتدپرس (Associated press ) را نیز گرفتار و مستقیماً به دفتر لوی حارنوالی انتقال دادند.

این در حالی بود که سربازان پولیس ، دستگیر شده گان موصوف را در جریان گرفتاری مورد خشونت و اهانت قرار دادند.

در این قضیه دیده می شود که:

1- لوی حارنوال از قانون رسانه های همه گانی تخلف ورزیده است.

2- احکام مندرج در ماده های هشتادو دوم و بیست و دوم قانون اجراآت جزایی کشور را نقض کرده است.

3- حق آزادی بیان از جانب لوی خارنوال نقض شده است.

الف: بنا بر ادعای لوی حارنوال اگر بخش خبری تلویزیون طلوع اظهارات وی را تحریف کرده بود، می بایست که او بر حسب اقتضای مادهء (32) قانون رسانه های همه گانی موضوع را به کمیسیون موظف رسیده گی به تخطی های مطبوعاتی محول می ساخت. آنگاه، اگر این کمیسییون عملکرد تلویزیون طلوع را به صفت یک عمل خلاف در برابر قانون رسانه های همه گانی ثابت می ساخت، مرجع مسئول تلویزیون مذکور باید قانوناً مورد تعقیب عدلی قرار می گرفت. با تأسف که لوی حارنوال اجراآت خود در این موضوع را با اساسات فوق عیا ر نه ساخته و عوض آن با عملکرد شخصی خویش قضیه را از مسیر قانونی آن منحرف و به این ترتیب موحب ایجاد تشنج شده است.

ب – لوی حارنوال و مسئولین حوزهء دهم پولیس ، خلاف ماده ء سی ام و ماده ء هشتادو دوم قانون اجراآت جزایی کشور عمل کرده است. چون در مواد فوق چنین تصریح شده است:

مادهء سی ام قانون اجراآت جزایی:

- پولیس عدلی می تواند به صلاحیت خود در حالات ذیل شحصی را گرفتار نماید:

1- حین ارتکاب جرم ، جنایت یا جنحه ایکه جزای آن حبس متوسط باشد.

2- شخصی که به حیث مرتکب جرم جنایت قلمداد شده و امکان غایب شدن او متصور باشد.

(2)- در سایر حالات؛ گرفتاری توسط پولیس عدلی به اساس دستور مقامات عدلی و قضایی با صلاحیت صورت می گیرد.

مادهء هشتادو دوم قانون اجراآت جزایی:

- مامور ضبط قضایی در همه جرایم امر احضار متهم را مطابق به حکم ماده( 26) این قانون صادر کرده می تواند.

در ماده ء( 26) قانون اجراآت جزایی آمده است:

هرگاه به دلایل کافی نزد مامور ضبط قضایی راجع به اتهام مضنون حاضر وجود داشته باشد، می تواند در موارد آتی امر گرفتاری اورا صادر کند:

1- در جنایت

2- در جنحه

طوری که دیده میشود، در قضیه ء مورد بحث ، نه جنایت صورت گرفته است ، نه جنحه و نه هم جرم مشهود به عمل آمده است. چون به اساس ماده ء( 22) قانون اجراآت جزایی جرم در حالات ذیل مشهود شمرده می شود:

1- در حالت ارتکاب

2- در حالتی که مرتکب بلافاصله بعد از وقوع جرم ، از طرف مجنی علیه ویا مردم تعقیب شود.

ج - آزادی بیان یکی از اساسی ترین اصول دموکراسی بوده و مورد تجاوز قرار دادن آن تخلف صریح از قانون است. چون حق آزادی بیان در قانون اساسی افغانستان ، اعلامیه ء جهانی حقوق بشر ، میثاق بین المللی حقوق مدنی و سیاسی و قانون رسانه های همه گانی کشور به این شرح تضمین گردیده است:

1- در ماده ء 34 قانون اساسی افغانستان: آزادی بیان از تعرض مصئون است.

2- در اعلامیه ء جهانی حقوق بشر : هر کس حق آزادی عقیده و بیان را دارد.

3- در میثاق بین المللی حقوق مدنی و سیاسی :

- هیچ کس را نمی توان به مناسبت عقاید وی مورد مزاحمت قرار داد.

- هرکس حق آزادی بیان را دارد ....

4- در قانون رسانه های همه گانی:

ماده ء دوم :

1- حمایت و تضمین حق آزادی فکر و بیان

2- حمایت از حقوق ژورنالستان و تأمین شرایط فعالیت آزاد رسانه ها .

4- فراهم نمودن زمینه ء مناسب برای اظهار فکر و احساس اتباع کشور ، توسط گفتار ، نوشته ، رسم ، تصویر ، ثبت نوار ، تمثیل ، حرکت و سایر پدیده های علمی ادبی ، هنری و طبع و نشر.

5- رعایت اصل آزادی بیان رسانه های همه گانی در اعلامیهء جهانی حقوق بشر با در نظر داشت دین مقدس اسلام.

با اتکا به دلایل فوق، نهاد های جامعه ء مدنی و رهبری احزاب سیاسی دموکرات فعال در افغانستان،از ریاست جمهوری کشور به عنوان حافظ و نگهبان قانون اساسی افغانستان و مدافع حقوق و آزادی مردم تقاضا می گردد که در این موضوع بصورت جدی مداخله کرده، لوی حارنوال را متوجه وجائب و مسئولیت هایش در قبال حفظ حقوق و آزادی بیان ومطبوعات کنند.

به همین ترتیب ادارهء تلویزیون طلوع که باید با احترام گذاشتن به این فقره ماده سی ام قانون اجراآت جزایی:

"در سایر حالات یا گرفتاری توسط پولیس عدلی به اساس دستور مقامات عدلی و قضایی با صلاحیت صورت می گیرد" به تقاضای پولیس توظیف شده توسط لوی حارنوال مبنی بر مراجعه نزد وی، جواب مثبت می داد. ولی، با در پیش گرفتن راه مخاافت علیه آن، مرتکب اشتباه شده است. بنابر این نهادهای جامعهء مدنی و رهبری احزاب سیاسی و دموکرات فعال در افغانستان، از ادارهء تلویزیون طلوع نیز تقاضا به عمل می آورند که با مواجه شدن به این گونه حالات، راه توسل به خون سردی را در پیش گیرد تا توانسته باشد که از طریق مذکور، چنین دست آویز را در اخبیار مراجع دولتیی که در پی حفه ساختن آزادی بیان اند، قرار ندهد.

انجمن آزادی بیان

اتحادیه ء ملی ژورنالستان

بنیاد فرهنگ و جامعه مدنی (به نمایندگی از 300 نهاد عضو)

مجتمع جامعهء مدنی افغانستان (مجما) , (به نمایندگی از 94 نهاد عضو)

حزب لیبرال افغانستان ( به نماینده گی 14 جزب سیاسی ملی دموکرات افغانستان )

حزب کنگرهء ملی افغانستان

نشریهء آرمان ملی

انجمن قلم افغانستان

شبکه جامعهء مدنی و حقوق بشر (به نما یندگی از 58 نهاد عضو)

تعداد از نماینده های پارلمان افغانستان

گروه تحقیق و داد خواهی حقوق بشر (به نمایندگی از 17 نهاد عضو

***********************************

تقدیر از یک زن فعال در بامیان

شورای ولایتی بامیان از مسئول موسسه حمایت از زنان و اطفال که یکی از زنان فعال در بامیان است، بخاطر خدمات ارزنده ایشان برای زنان، با اهداء تقدیر نامه قدردانی به عمل آورد

این تقدیر نامه توسط خانم عاقله کهمردی معاون شورای ولایتی بامیان در 13 حمل 1386 در مراسم اختتام دوره دوم مدیریت مرکز انکشافی زنان به خانم صابره سخی مسئول موسسه حمایت از زنان و اطفال افغانستان تقدیم شد.

صابره سخی بیش از یک و نیم سال است که مدیریت مرکز انکشافی زنان در بامیان را بر عهده دارد.

این مرکز توسط موسسه جاپانی جایکا و وزارت زنان برای رشد و انکشاف توانمندی های زنان در عرصه آموزش و اقتصاد در بامیان دایر گشته و تمویل می گردد.

در این مراسم مسئولین این مدیریت فعالیتهای این موسسه را به مردم و مسئولین ولایت بامیان معرفی نمودند.

مرکز انکشافی زنان در دوره دوم با مدیریت موسسه داخلی فوق موفق شده است 286 نفررا که عمدتا" از قشر اناث می باشند در زمینه های مختلف آموزشی و حرفوی تعلیم دهد. در این مرکز حدود 40 تن از زنان بامیانی موفق شده اند با کسب مهارت هایی در زمینه کلچه پزی، صنایع دستی، الکین سازی سولری و آرایشگری برای خود و خانواده خود منبع در آمد داشته باشند.

خانم سخی در این محفل، فعالیتهای موسسه خویش را مختص زنان دانسته و بر ادامه فعالیتهایش تاکید ورزید.

وی از زنان خواست با سهم گیری در اقتصاد فامیل باعث تغییرات مثبت در زندگی شان شوند. مسئول موسسه حمایت از زنان و اطفال هم چنین به مشکلاتی که در راه فعالیت زنان در جامعه افغانستان وجود دارد اشاره کرده و زنان را تشویق به سعی و تلاش و نهراسیدن از این مشکلات کرد.

موسسه حمایت از زنان و اطفال بیش از یک دهه است که در زمینه های اجتماعی و آموزشی برای زنان با مدیریت یک زن در بامیان فعالیت میکند.

خانم سخی در روز جهانی حقوق بشر سال 1384 از سوی کمیسیون مستقل حقوق بشر افغانستان بخاطر فعالیتهایی مثبتی که برای زنان و اطفال انجام داده است رسما" مورد تقدیر قرار گرفت. " محمد ظاهر نظری – بامیان "

****************************************

نمایشگاه عکس کلکلین در بامیان

نمایشگاه عکسی تحت عنوان "کلکین" با 61 قطعه عکس هنری از 28 عکاس عضو "انجمن عکاسی افق" در بامیان توسط داکتر حبیبه سرابی والی و دیگر مقامات بامیان صبح روز پنج شنبه 23 حمل افتتاح گردید.

سید نظام الدین رفعت، مسئول این انجمن در گفتگویی هدف از تدویر این نمایشگاه را ادای دین و آرمان هنری خود به جامعه و هم چنین سهم گیری در بازسازی معنوی کشور دانست. وی افزود که می خواهد به تماشاگران این نمایشگاه که از اقشار مختلف جامعه خواهند بود این پیام القا شود که در بامیان غیر از خاک، سم و فضای خشک و دلگیر چیزهای دیگری هم وجود دارد.

وی می گوید: این نمایشگاه را بدون کمک هیچ موسسه و نهادی، تنها به اتکای توان مالی خود و اعضای انجمن دایر کرده است. وی افزود، این سومین نمایشگاهی است که طی چهار سال گذشته در بامیان راه اندازی ودایر کرده ام.

رفعت که خود هنر عکاسی را هشت سال پیش در ایران یاد گرفته است، شش سال است به تربیت شاگرد در این رشته هنری مشغول می باشد. او افزود تاکنون 60 شاگرد از طبقه ذکور و اناث تربیت کرده که همگی آنها مشغول کارهای هنری می باشند.

وی تا کنون دوازده نمایشگاه عکاسی دایر کرده که 9 نمایشگاه آن در شهر مشهد ایران برگزار شده است.

وی می گوید در سال 1381 شصت و شش قطعه عکس خود و شاگردانش را برای نمایشگاه بین المللی عکاسی توکیو به کشور ژاپن فرستاده بود که این عکس ها در بازگشت به همراه مدارک و تقدیر نامه آن نمایشگاه، در پسته خانه شهر مشهد ایران مفقود گردید.

رئیس انجمن عکاسی افق، دلیل عدم برگزاری نمایشگاه عکاسی خود در دیگر شهرهای بزرگ افغانستان را نداشتن امکانات و حمایت های مالی و لوجستیکی عنوان کرد.

این مدرس عکاسی افغانستان، بدلیل نداشتن امکانات، در حال حاضر به کار تربیت شاگرد مشغول نمی باشد اما علاقه مند تربیت هنر آموزانی جدید در این رشته می باشد. تمام عکس های وی و شاگردانش به طریقه آنالوگ و کمره های حرفه ای گرفته شده است او میگوید که اعتقادی به عکاسی دیجیتال ندارد، زیرا این روش، توان هنرمند و عکاس را برای هنرنمایی پایین می آورد.

رفعت در پایان آمادگی خویش را برای انعکاس پیشرفت های جامعه و کشور در عرصه های مختلف از طریق هنر عکاسی را به شرط حمایت حداقلی ارگان های ذیربط اعلام کرد.

شایان ذکر است که این نمایشگاه، الی روز سه شنبه 28 حمل، ادامه داشته وهمه روزه پذیرای بازدید کنندگان از ساعت 9:00 صبح الی 05:00 عصر میباشد.

محمد ظاهر نظری خبرنگار آزاد

شهر بامیان 23 حمل 1386

***************************************

سنگ تهداب مجتمع نهادهای عدلی و قضایی در شهر

جدید بامیان گذاشته شد

صبح روز چهار شنبه 15 حمل 1386 سنگ تهداب مجتمع نهادهای عدلی و قضایی ولایت بامیان توسط محترمه داکتر حبیبه سرابی و جمعی دیگر از مسئولین نهاد های دولتی و غیر دولتی و نماینده کمیسیون مستقل حقوق بشر در شهر نو بامیان ( دشت عیسی خان ) گذارده شد.

این پروژه در دو جریب زمین و تعمیر آن در دو طبقه دارای 48 اطاق به شکل مدرن توسط یک شرکت داخلی در مدت ده ماه ساخته خواهد شد.

در این ساختمان نهادهایی چون محکمه، ثارنوالی و حقوق استقرار خواهند یافت.

به گفته عبدالهادی کوهستانی مدیر اداری ریاست محکمه مرافعه ولایت بامیان بودجه این پروژه 114 لک افغانی بوده که از محل بودجه انکشافی نهادهای عدلی و قضایی ولایت بامیان تأمین شده است.

شهر جدید بامیان در جنوب پیکره های بودا در دشت عیسی خان بر اساس ماستر پلان جدید ساخته خواهد شد.

این ماستر پلان سال گذشته به تأیید وزارت انکشاف شهری رسیده و قرار است دیگر ارگان دولتی در این منطقه تعمیرات خویش را اعمار نمایند.

بسیاری از ارگان های دولتی در بامیان از داشتن تعمیر اساسی بی بهره اند و اکثر آنها در خانه ها و منازل کرایی فعالیت می کنند.

نداشتن تعمیر اساسی یکی از مشکلاتی است که نهادهای عدلی و قضایی همواره از نبود آن در رنج بوده اند، انتظار می رود که با تکمیل این پروژه شهروندان بامیانی از حق دسترسی به عدالت بیشتر مستفید گردند.

ارگانهای عدلی و قضایی اولین نهادهایی است که سنگ تهداب تعمیر خود را به زمین گذارده است، انتظار می رود سایر ارگان های دولتی نیز سنگ تهداب تعمیرات خویش را در سال جاری در این منطقه به زمین بگذارند.

محمد ظاهر نظری – بامیان- 14 حمل 1386

*******************************

گزارش از سمینار دو روزه

"جایگاه زنان در شریعت و قوانین افغانستان "

در بامیان

شرکت کنندگان سمینار دو روزه "جایگاه زنان در شریعت و قوانین افغانستان" که متشکل از مقامات دولتی، مجریان قانون، علما و اعضای جامعه مدنی مرکز و ولسوالیهای بامیان بودند، برای حمایت از زنان آسیب دیده از خشونت، تشکیل یک گروه کاری حمایتی را اعلام نموده و از ایجاد خانه های امن با نظارت ارگان های مسئول و پاسخگو حمایت کردند.

این سمینار دو روزه در 6 حمل 1386 با اشتراک محترمه دکتر حبیبه سرابی و بیش از هفتاد نفر از مجریان قانون، علمای دینی و زنان فعال به شمول ولسوالان سیغان، کهمرد، شیبر، یکاولنگ و ورس در مرکز ولایت بامیان تشکیل گردید.

این سمینار به هدف جستجوی راه حل های عملی برای تطبیق حقوق زنان که در احکام و دستورات شرع و نیز قوانین موجوده افغانستان آمده است ، مشترکا" توسط کمیسیون مستقل حقوق بشر و یوناما در بامیان تدویر یافته بود.

تشکیل گروه کاری حمایت از زنان آسیب دیده از خشونت با اشتراک نهاد های دولتی و غیر دولتی به سرپرستی دفتر ساحوی(منطقه ای) کمیسیون در بامیان از دستاوردهای این سمینار است که قرار است اولین جلسه آن در 15 روز آینده تشکیل گردد.جستجوی راههای عملی تطبیق قانون و شریعت در مورد حقوق زنان از مهمترین اهداف این گروه کاری می باشد.

داکتر صحبرنگ، مسئول بخش حمایت از حقوق زنان کمیسیون مستقل حقوق بشر افغانستان،که از کابل برای اشتراک در این سمینار آمده بود، در مراسم افتتاح این سمینار ضمن تشکر از همکاری مقام ولایت بامیان در برگزاری این محفل به نتایج تحقیقات کمیسیون مستقل حقوق بشر که درباره عوامل خود سوزی زنان در افغانستان انجام شده است اشاره کرد. وی ازدواج اجباری را یکی از عوامل خود سوزی زنان دانست .

مسئول بخش حمایت از حقوق زنان کمیسیون مستقل حقوق بشر افغانستان در پایان خواستار مبارزه علمای دین با پدیده ازدواج اجباری در کشور شد.

دکتر حبیبه سرابی والی بامیان که بصورت فعالانه در این سمینار اشتراک کرده بودر در سخنانی علاقه مندی خویش را درباره راه اندازی چنین سمینارهایی اعلام کرد.

والی بامیان اجرا نشدن بسیاری از حقوق زنان را که در قوانین داخلی کشور و شریعت ذکر گردیده است یک معضل عمده دانست.والی بامیان سپس به ازدواج اجباری به عنوان یکی از مشکلات عمده ای که فرا روی زنان قرار داشته، اشاره کرد و از علمای دینی و رسانه های عمومی خواست در این باره آگاهی دهی نمایند.داکتر سرابی از مسئولان این سمینار خواست تا گزارش و مباحث مطرح شده این محفل را از طریق رسانه های گروهی به اطلاع شهروندان برسانند.

موسی سلطانی مسئول دفتر ساحوی کمیسیون در بامیان برداشته های نادرست از احکام و دستورات شرع و عدم آگاهی و عدم تطبیق قانون از سوی مجریان را که باعث نقض و بی توجهی به حقوق زنان در جامعه میگردد از ضرورت های تدوین این سمینار دانست.

سلطانی از شرکت کنندگان این محفل خواست که روی این مشکل تفکر نموده و راه حل های عملی برای حل آنها پیشنهاد نمایند.

خانواده از دیدگاه اسلام، عدم سازگاری شریعت و قوانین افغانستان با ازدواج اجباری و در سنین پایین، ازدواج و طلاق تحت قوانین اسلامی و افغانستان، خشونت علیه زنان و رسم و رواج های غلط که ناقض حقوق زنان می گردند از موضوعاتی بودند که از سوی ارایه کنندگان محفل و شرکت کنندگان مورد بحث و بررسی واقع گردید.

در این سمینار نمایندگانی از موسسات مودیکاموندیال، انجمن زنان صنعتگر بلخ و مرکز تعاون افغانستان دفتر ساحوی بلخ شرکت نموده بودند.خانم گورچران ویردی، خانم قندی و خانم عالیه شریفی از تجارب و دستاوردهای شان در زمینه مبارزه با خشونت علیه زنان و خانه های امن به شرکت کنندگان معلومات دادند.

در پایان این سمینار با استفاده ازروش های جدید آموزشی شرکت کنندگان نظرات خویش را اعلام داشتند، آنان تشکیل محکمه فامیلی، ایجاد خانه های امن تحت نظارت ارگانهای مسئول و پاسخگو و نقش علما را به عنوان راههای عملی حمایت از زنان آسیب دیده از خشونت پیشنهاد کردند.

حضور والی بامیان، رئیس شورای ولایتی و ولسوالان 6 ولسوالی به همراه مسئولین نهادهای عدلی - قضایی و امنیتی، علما و روحانیون مرکز و ولسوالیهای بامیان و هم چنین شرکت دکتر ثریا صبحرنگ در تمام مدت سمینار از ویژگی های عمده این سمینار بود.

محمد ظاهر نظری – بامیان- 14 حمل 1386

****************************

کلکین شماره ۸ و ۹ پاییز و زمستان ۱۳۸۵ منتشر شد

kelkin-mag — Sun, 18 Mar 2007 16:24:18 GMT

کلکین شماره ۸ و ۹ پاییز و زمستان ۱۳۸۵ منتشر شد

مقالات در بخش آرشیو موضوعی در دسترسند

گستردگی و گسستگیِ پارادوکس تطورات افغانستان/ حمزه واعظی

نگاهی به تاریخ جنبش دانشجویان افغانستان/ علی اکبر صادقی

مهاجرتِ فرهنگ پذیری و هویت ملی/ مسیح ارزگانی

افغانستان/ فرهنگ مداری یا سیاست مداری/ علی رضوانی

کابل اکسپرسِ اثر هنری یا توطئه فرهنگی/ محمدعلی حیدری

کابل اکسپرسِ نقد و تحلیل/ دکتر همت فاریابی

از واقعیت عینی تا روایت رسمی/ علی امیری

افغانستان و گفتگوی تمدن ها/ دکتر عبدالغفور آرزو

خاورمیانه؛ گذرگاه حادثه/ عزیز نوری

من چه کسی نیستم؟ /سید روح اله رضوانی

نگاهی به تاریخ غوریان در هند/ سلطان میر سلطان

عوامل ناسازگاری زبان در افغانستان/ سالار عزیز پور

و مطالب خواندنی دیگر ...فهرست مقالات

kelkin-mag — Sun, 18 Mar 2007 16:08:18 GMT

فهرست مقالات:

سرمقاله:کابل اکسپرسِ اثر هنری یا توطئه فرهنگی/ محمدعلی حیدری

مقالات سیاسی:

گستردگی و گسستگی؛ پارادوکس تطورات افغانستان/ حمزه واعظي

از واقعيت عينى تا روايت رسمى/ علی امیری

افغانستان و گفتگوی تمدن ها/ دکتر عبدالغفور آرزو

خاورميانه؛ گذرگاه حادثه/ عزیز نوری

القاعده در سال 2007؛تلاش برای به دست گرفتن ابتکار عمل/ ترجمه سید مرتضی رضوانی

افغانستان؛ فرهنگ مداری یا سیاست مداری؟/ علی رضوانی

ديكتاتورها و تاريخ/ عزیز نوری

مقالات فرهنگی اجتماعی:

کابل اکسپرس؛ نقد و تحلیل/ دکتر همت فاریابی

کاربرد بازیهای نمایشی در فرایند آموزش و یادگیری/ غلام رسول جعفری

منافع ملتها در پرتو نظم نوين جهاني/ حسین ایثار

مهاجرت؛ فرهنگ پذیری و هویت ملی/ مسیح ارزگانی

من چه کسی نیستم؟/ روح الله رضوانی

آسیب شناسی آیین های مذهبی/ سید نادر احمدی

مقالات تاریخی:

نگاهی به حکومت غوریان در هند/ سلطان میر سلطان

نگاهی به تاریخ؛ جنبش دانشجویان افغانستان/ علی اکبر صادقی

مقالات اقتصادی:

نظريه‌هاي رشد و تاريخ رشد اقتصادي (با تأكيد بر افغانستان)/ علی اکبر صادقی

مقالات ادبیات:

نقدی بر عوامل ناسازگاری زبان در افغانستان/ سالار عزیز پور

نگاهی به داستان خاکستر و خاک نوشته عتيق رحيمی

نگاه گذرا بر عزل معاصر افغانستان/ دکتر عبدالغفور آرزو

مقالات علمی:

نگاهی به سد های افغانستان؛ حال و آینده/ عزت الله حیدری

نقدی بر عوامل ناسازگاری زبان در افغانستان

kelkin-mag — Sun, 18 Mar 2007 15:15:18 GMT

سالار عزيزپور*

نقدی بر عوامل ناسازگاری زبان در افغانستان

مقدمه:
تجربه کشورهای مدرن نشان داده که: «وجود يک زبان ملی مشترک و يا داشتن سياست زبانی سالم در درون مرزهای يک کشور برای انجام کارهای اقتصادی، اداری، سياسی، نظامی و آموزشی دولت مدرن، بويژه در کشورهایی که دولت وظايف بسيار پيچيده ای را بعهده دارد و عهده دار رشد و پيشرفت در جامعه است از جمله
ضرورت های ناگزير است. اگر چه هستند کشورهای چند زبانه همچون سويس که گوناگونی زبانها مانع وحدت شان به عنوان يک کشور نيست. البته، اين نمونه از کشور در ميان ملت هايی که در آنها جامعه مدنی در زير سرپرستی دولت نيست آسانتر می تواند دوام آورد تا آنجا که ناگزير دولت وظيفه رشد و توسعه دادن جامعه را بعهده دارد». بی درنگ گفته می توانیم که گزينش زبان ملی مشترک برای اروپائيان بسيار ساده بوده است در سنجش با ما و دلايل آن نيز روشن است. اروپائيان پيش از آنکه به گزينش زبان ملی بپردازند، به تناقض زبان دينی و ملی شان پايان دادند از يکسو و از سوی ديگر به فلسفه زبان آشنا بودند و به ساختار های بويژه هر زبانی حرمت مي گذاشتند و از ساختن زبان معجون مرکب دوری ميکردند و زبان ستيزی آماج دولتمردان شان را نمی ساخت.
در راستای ديگر زمينه يک پارچگی ملت فرانسه در قالب دولت در اين کشورها شکل گرفته بود به گونه ای که ملت های اروپايی همچون فرانسه ناپلئونی و آلمان بیسمارکی صورت نهايی يافته بود و عناصر و لوازم اقتصادی و فرهنگی چنين پديده ای را پيشاپيش جامعه مدنی فراهم کرده بود و اقدام نهايی سياسی گام برای تماميت رسانيدن آن بود. از جمله، اينکه زبان فرانسوی که نخستين گويش اين ـ دو ـ فرانس بود و بس و سپس توانست به زبان ملی فرانسه تبديل شود و زبان های محلی همچون برتانی، الزاسی و پروانس را به حاشيه براند يا محو و کمرنگ کند. به زور دولت ناپلئونی نبود که چنين مقامی يافت، بلکه پيش از آن در مقام زبان ادبيات و فرهنگ مدرن، در مقام زبان دکارت، مونتن، منتسکيو، ولتر و ديگران جايگاه شايسته خود را از نظر فرهنگی نسبت به زبان ها و گويشهای محلی و قومی تثبيت کرده بود.
همچنان که آلمان، پيش از آنکه سياست «خون و آهن» بيسمارک آلمان واحد را پديد آورد زبان کانت و ولف و هسينگ و هگل و شيلر و گوته بود که پيشروان انديشه و ادبيات مدرن آلمان اند .
اما در مورد ما اين عوامل، بگونه ديگری بوده با وجود داشتن زبان ميانجی بين الاقوامی با بار سترگی از ادب و فرهنگ جهانی که روزگار درازی زبان بزرگترين امپراطوری های آسيايی بوده ما به سياست زبانی سالمی نرسيده ايم و هنوز هم در مدار ناسازگاری های زبانی دست و پا ميزنيم. برای دست يابی به عوامل اين ناسازگاری دور مي زنيم به پيشنيه ی اسطورهً و تاريخی مان، تا ريشه ها و سنگ بنا های اين عوامل ناسازگاری را نشانی کرده باشيم. وبرای رفع اين عوامل ناسازگاری دست به کار شويم.

پيشينه اسطوره ای و سيمای زبانی ما
افغانستان را چه بازمانده همان دولت بخدی يا بلخ بدانيم و چه بخشی از قلمرو تمدنی و فرهنگی آريانا يا خراسان بزرگ. به برداشت مير غلام محمد غبار: «پادشاه چند هزار ساله سامی بين النهرين از راه ايران امروزی به افغانستان تاخته و دولت پيشدادی يا پارادات های افغانستان را در پايتختش بلخ سقوط داده است و جمشيد يا يما پادشاه بلخ تاج و تخت خود را از دست داد. تا شاه ديگر پيشدادی «فريدون» قيام کرد و به بين النهرين لشکر کشيد و ضحاک را به کمک کاوه بکوفت.
از همين روست که شاهنامه ها از سلسلهً دولت های قديم افغانستان بنام پيشدادی و کيانی (کوانی) و اسپه ها داستان های رزمی را بوجود آوردند».
در هرحال در طی همين تحولات اجتماعی بود که مردم افغانستان از مرحله اساطيری و عناصر پرستی ميتالوژی عبور کرده و به مرحله مذهبی تکامل نموده است. پيامد اين تکامل در هزاره اول پيش از ميلاد در يکی از کهن ترين سروده جهان اوستا بازتاب يافته است. به گفته ی هگل در کتاب فلسفه ی تاريخ: «آرياييان و اقوام ديگر اين قلمرو از جمله نخستين تبار های تاريخی هستند که بتاريخ جهانی تعلق دارند. زيرا نخستين امپراطوری جهانی را بر پا کردند».
اصل بنيادی تشکل امپراطوری، همزيستی اقوام گوناگون يا آيين ها در زبان های گوناگون بود و مخرج مشترک اين امپراطوری اصل فرومانروايی شاه بزرگ (کوروش) بود که اين سرزمين بسيار پهناور را با مردمان گوناگونش در زير فرمانروايی قوم چيره پارسی قرار داده بود.
در آن امپراطوری، دين و زبان رسمی وجود نداشت تا اينکه با رسمی شدن دين زردشتی و زبان پهلوی در دوره اشکانی زمينهً امپراطوری يکدست ساسانی فراهم شد. که در آن دولت نماينده و هوادار دين رسمی و زبان رسمی پهلوی فارسی بود.
پس از سقوط هخامنشيان تا برپايی دولت صفاريان گروههای زبانهای شرق ميانه رواج می يابد. تا تهاجم تازيان که صورت زبانی گونه ای ديگر به خود مي گيرد. و اما درباره زبانهای شرق ميانه اسناد فراوان در دست است و از روی اين اسناد است که زبانهای شرق ميانه را مي توان به دو دسته جدا از هم تقسيم کرد. گروه شرقی ميانه شرقی و گروه شرقی ميانه غربی.
در شماری گروه شرقی ميانه شرقی می توان از زبانهای سغدی، اسکاپی و خوارزمی نام برد. و از گروه شرقی ميانه غربی مي توان از فارسی پهلوی نام برد.

تهاجم تازيان، سرآغاز و پایسنگ بنای ناسازگاری زبانی ما
با تهاجم تازيان و طبعاً مسلمان شدن ايرانيان سنگ بنای ناسازگاری زبانی ما گذاشته مي شود به اين مفهوم که با برافتادن دولت سامانی و دين زرتشتی در منطقه که زبان رسمی دولت و دين رسمی بود ناسازگاری های زبانی شکل مي گيرد. و زبان دينی ما عربی مي شود و ما در تقابل با زبان عربی بخش عمده ای از هنجارهای زبانی خود را از دست مي دهيم. از آن به بعد ما نه تنها واژه «خبر» را بکار برديم و يا واژه های صادق و صادر را، بلکه مجموعه ای از کلمات چون اخبار، مخبر، صدق و مصدق، صداقت، تصديق، صدر، صدور، مصادر، تصدير، صدارت ... بر ما تحميل می شود. و آن رابطه متقابل و داد و ستد متقابل که همراه به سود فرهنگ و زبان بوده به انحراف کشانيده
مي شود.
از شواهد و قراين بر می آيد که روابط ميان آريايی ها و عربها از زمان منهدم شدن دولت آشور به دست مادها و تقسيم سرزمين شان بدست مادها قرن هفتم قبل از ميلادی آغاز يافته بود.
هنگاميکه کوروش شاهنشاهی بزرگی را در بابل پايتخت کلده بنيان گذاشت و به زندگی خانواده های بزرگ عرب در تحت فرمانروايی خويش مشروعيت و قانونيت دادند شروع مي شود يعنی در عصر ساسانيان بويژه پادشاهی خسرو اول و تا ظهور و تجلی اسلام در سرزمين های فارس و خراسان بزرگ پی گرفته مي شود.
ناگفته نبايد گذاشت که «زبان فارسی جز از زبان عربی، مانند همهً زبانهائي که با فرهنگ و تمدن جهانی رابطه دارند، از زبانهای ديگر نيز وام گرفته است چنانچه در زبان فارسی از روزگاران ديرينه دهها و صدها واژه از رومی، هندی، سريانی، يونانی و ترکی ...
اما اين داد و ستد بيشتر در محدوده نام ها بوده و معنی نام ها را در جمله ها به قالب فارسی و يا قالب فعل و قيد و صفت در می آوريد و براساس ساختمان زبان فارسی به آنها گونه های مختلف صرفی مي دهيد. چنانکه از شکر اين همه اسم و صفت و فعل مرکب ساخته ايم: شکر ريز، شکر بار، شکر خوار، شکر شکن، شکرخوردن، شکرين، شکر ساز، شکر سازی، شکرخيز، نيشکر... ولی مصدر شکر سازی را از هندی نگرفته ايم و بر زبانهای ديگر قوائد زبان فارسی را تحميل نکرده ايم.
با اين همه عناصر صرفی فارسی ميانه و عناصر ساختمانی آن با اندک تغييرات در زبان فارسی دری يا فارسی نو جذب مي شود و زبان فارسی ساختمان نوينی می يابد و ادبيات فارسی با انديشه و بينش های اسطوره ای و اشرافی اش با استفاده از قالب های عربی زمينه شگوفايی و اعتدال خود را می يابد. اما از زبان علم و فلسفه ما عقيم می ماند و همچنان زبان نوشتار يا دستگاه نگارش دچار اختلال مي شود.

امپراطوری های آسيايی و پيامد های زبانی آن
با برپايی دولت های مستقل در افغانستان و بعد ها امپراطوری های بزرگی چون غزنويان، تيموريان، عثمانيان در منطقه و امپراطوری های ديگری چون امپراطوری ابداليان و افشاريان، دامنه زبان فارسی در قاره آسيا گستردش می یابد و سهم اقوام و تبارهای مختلف درگسترش اين زبان در سرزمين های مختلف برجسته مي شود.

ورود استعمار، گرايشهای ناسيونالستی و تجزيه منطقه
با تجزيه منطقه و از ميان رفتن قلمروی تمدنی و فرهنگی خراسان زمين و فروپاشی امپراطورهای آسيايی ... زمينه به ميان آمدن دولت های فاقد هويت های زبانی و فرهنگی مساعد مي شود که دست اندازی استعمار در تسريع اين روند و روال در نظرها پنهان
نمی ماند.
از اين روست که تشتت و تفرقه زبانی در منطقه گل مي کند. از آن زمان به بعد دامنه اين زبان در اثر دست اندازی های استعمار از بسياری از مناطق بويژه ترکيه و هند برچيده مي شود. و استعمار با استفاده از فرصت در تبانی با نيرو های قبايلی آخرين ضربه خود را بر اين زبان وارد مي کند.

دولت های معاصر افغانستان و مساله زبان
افغانستان همانگونه که موزه ای از تبارها و نژادهای مختلف مي باشد. موزه ای از زبانهای مختلف نيز مي باشد، که در طول تاريخ، اين زبانها در کنار مورد استفاده مردم افغانستان قرار می گرفتند. اما در این ميان، زبان فارسی زبان ميانجی و زبان منطقه ای بوده است و همواره حيثيت زبان رسمی و منطقه ای را داشته است. تمام اقوام و مليت ها از طريق همين زبان خواندن و نوشتن را می آموختند و دفاتر و همه امور دولتی به زبان فارسی بود و هيچگونه حساسيت و تعصب در برابر منطقه ای بودن و رسمی بودن زبان فارسی از سوی مردم وجود نداشت بلکه اين اميران و حکام بودند که به اين تنش دامن مي زدند و مي زنند و خاستگاه اين تنگ نظری همواره دربار ايران بود. حداقل تاريخ معاصر ما به اين اصل صحه گذاشته است. چنانکه از زمان شيرعلی خان به بعد است که سياست تفرقه زبانی در کشور ما و در منطقه سر از نو گرفته مي شود. به باور بسياری از پژوهشگران عاملان اصلی اينگونه سياست ها و ترفندها انگليسها مي باشند که بر اساس منافع اقتصادی شان و اهداف فرهنگی و زبانی در پی ريزی اين نوع سياست ها بوده و
مي باشند. و اما مجريان اصلی اينگونه سياستها حاکمان و اميران بوده است. چنانکه اسباب اوليه اين سياست ها در زمان امير عبدالرحمن خان مهيا مي شود. وی تحت عنوان تاليف و تدوين لغات پشتو به اين باورها دامن مي زند.
در دوره امير حبيب الله خان است که بسی از کلمات زبان پشتو وارد امورات و تعليمات نظامی مي شود. که ورود اينگونه واژه ها و زبانزدها توسط محمود طرزی توجيه مي شود. محمود طرزی بکار برد اينگونه واژه ها را نسبت به واژه های فارسی پرحلاوت مي داند.
درسال 1316 خورشيدی زبان پشتو به حيث زبان رسمی کشور اعلان مي شود و تعليم و آموزش برای محصلين مکاتب و کارمندان دولتی به زبان پشتو اجباری اعلام
مي شود. از اين پس زبان پشتو به عنوان زبان ملی و رسمی در کنار زبان فارسی در افغانستان مطرح مي گردد، و در نظام اداری و آموزشی کشور با پشتوانه اقتصادی و امتيازهای اجتماعی و سياسی جايگزين مي شود. و جامعه يک زبانه افغانستان دچار دوگانگی زبانی با توجه به مفهوم تضاد و تقابل ستيزآميز زمانی مي گردد. و اين ساز ناسازگار به ناسازگاری زبانی در کشور پيش از پيش دامن مي زنند. از آن پس انديشه هويت ملی و استقلال افغانستان به ارتباط زبان پشتو عنوان مي شود.
تحميل زبان پشتو بر زبان فارسی در محدوده واژه ها و اصطلاحات نظامی نمی ماند بلکه حتی در موارد ديگر به ساختمانهای دستوری زبان صدمه وارد مي کند. از آن به بعد در رسانه های همگانی ما با جملات و زبانزدهايی چون: «او اخبار د باختر آژانس تقديم مي شود» که معادل فارسی آن «اخبار آژانس باختر تقديم مي شود» زياد بر می خوریم که اينگونه جمله ها خلاف ساختار هنجار و قواعد زبان فارسی است.
در اين موارد بايستی شکل درست آن را که همانا آژانس باختر است به کار برد. همچنان تحميل واژه های «شاغلی» به جای «آقا»، «ميرمن» بجای «خانم» و القاب و زبانزدهايی همچون پوهنتون، پوهنحی، پوهنمل، دگرمن و دگروال بجای واژه های سلیس و اصيل فارسی درست نيست. که شماری از اين واژه های معادل در اثری به نام «فارسی ستيزی در افغانستان» از نگارنده اين مقاله آمده است.
در پايان اين نبشته بگونه ای فشرده مي توان از مجموعه ای از دولت های قبيله سالار که در سده های اخیر در رابطه زبان به راه انداخته اند و به راه می اندازند يادآوری کرد:
در سالهای ختم جنگ عمومی وزارت معارف سعی مي کند که دروس را در مکاتب به زبان پشتو برگرداند که پيامدش در سالهای بعد کورس های بيشتر مي باشد برای ماموران دولتی.
- بدنبال آن به وضع القاب و زبانزدهای پشتو برای کارکنان لشکری و کشوری
می پردازد.
- محدود کردن نشرات فارسی از طريق سانسور و کنترل نشريه آن.
- تغيير نامهای مناطق و عمدتاً مناطقی که سابقه فرهنگی دارد بگونه مثال: به جای سبزوار کلمه شيندند، بجای شاه فلان پشتون زرغون، بجای قلعه تپه تورغوندی، به جای چهلستون، غندان و به جای چهار باغ گلشن، شينکی ...
- بجای انجمن ادبی کلمه پشتو تولنه.
- محدود کردن و حتی متوقف کردن آثار تحقيقی و پژوهشی به زبان فارسی و بر عکس تشويق و حمايت نشرات به زبان پشتو و زمينه دادن مقالات بی رويه مقالات غير علمی به زبان پشتو.
- وادار کردن اجباری ماموران دولتی برای آموختن زبان پشتو.
که اينگونه سياست ها و حوادث تحريکی نه تنها نتايج مثبت به بار نمی آورد بلکه بر عکس نتيجه آن جز ضياع وقت و مصارف پولی هنگفت برای دولت و مردم منفعتی به بار نمی آورد. و پيامد مجموعی اينگونه پيامدها به تکامل زبان پشتو کمک نمی کند. بلکه اين سياست های نادرست فرهنگی و زبانی باعث ناسازگاريهای زبانی می شود از يک سو و از سوی ديگر به اختلافات زبانی در محدودهً کشور ما دامن مي زند و آب به آسياب استعمار مي ريزد.

چند پيشنهاد و پايان سخن
اگر اين سخن را بپذيريم که توجه به فلسفه زبان نتيجه منطقی سخن فلسفی امروز است. چرا که فيلسوفان نخست به جهان انديشيدند، سپس به شيوه ای که جهان دانسته
مي شود و سرانجام به ابزاری که از آن دانش از جهان را ممکن مي کند. اين گذر راه طبيعی و منطقی فلسفه از متافیزيک به شناخت شناسی و سپس فلسفه زبان است.
از آغاز سده نوزدهم به اين سو فيلسوفان به گونه ای روز افزون وقت و توجه خود را به زبان متمرکز کردند، تا آنجا که بسياری از آيين های متافیزيکی، شناخت و شناسي که با افزار فلسفه زبان دوباره به ميان آمدند.
در هر مبحث از زبان جستارهای «تاريخ انسانی» جا داد؛ گروه زبان شناسی تاريخی و واژگان شناسی را با نقد به متافیزيک همگی بهم آميخت؛ فرگه با ابزار تازه ای که از پژوهش در منطق و رياضيات بدست آورده بود ، به زبان انديشيد.... هيدگر به مناسبت زبان و هستی دقت کرد و نظريه ای را در باره «زبان شاعرانه» پرداخت که راهگشای هرمنوتيک مدرن شد.
حتی دانش و سخن علمی به ويژه در دهه اخير متوجه زبان شده است. ليوتار در کتاب موقعيت پسا مدرن شرح داده است که آواشناسی، زبانشناسی و معناشناسی در علوم فیزيکی و طبيعی کار برد يافته اند و مسايل تازه ای در ارتباط شناسی و سيبرنيک مطرح شده اند، نياز به آفريدن زبان ويژه ای در انفورماتیک احساس مي شود.
بر اساس اين موقعيت و جاذبه به زبان در فرهنگ و تمدن امروز است که بايستی بيشتر از ديروز بر زبان توجه داشته باشيم و برای حل ناسازگاری های زبانی در کشورمان بيشتر از پيش بها بدهيد و به آن توجه بداريد به همين مناسبت بايد توجه به زبان های ملی بيشتر شود. مهمترين سد در کشور ما نداشتن سياستهای زبانی سالم است که در موجوديت آن ما بتوانيم به توسعه و رشد بيکران زبانهای ملی کشور خويش بپردازيم.
زبانهای ملی به نظر من به آن زبانهايی گفته مي شوند که در محدوده کشورمان گويندگان بومی خود را داشته باشند.

و اما در مورد زبان رسمی و اداری
زبانهای رسمی ما بايستی به سطحی از ارتقا دست بيابد که بتواند از يکسو بازتابنده هويت تاريخی و فرهنگی ما باشد و از سوی ديگر جوابگوی نيازهای علمی و فنی امروزین ما باشد. در محدوده محلات به زبانهای محلی توجه شود و در راه رشد و تکامل آن دولت مرکزی سهم علمی و عملی بگيرد .

نوسازی زبانهای رسمی
اگر قرار باشد زبان رسمی در همه سطوح وسيله آموزش وپرورش قرار بگيرد ناچار است برای مقاصد علمی و فنی جديد واژه داشته باشد در غير آن يا از واژه های بيگانه انباشته مي شود و يا اينکه متکلمان آن می پندارند که اين زبان ناتوان است و آنرا کنار
می گذارند. از همين رو هست که در اين موارد يا موارد ديگر ضرورت بر پايی فرهنگستان برای زبانهای اداری و رسمی احساس مي شود. که در موارد مختلف تصميم بگيرند و با برنامه های مناسب در تقويت و رشد زبانهای رسمی و ملی برآيند. خلاصه برای دستيابی به زباني که پاسخگوی نياز زبان و زمان ما باشد، داشتن سياست زبانی سالم، حمايت دولت و انگيزه های مردمی لازمی و ضروری است.
متاسفانه همواره از انگيزه های مردمی در ارتقای زبان ها برخوردار بوده ايم اما سياست زبانی سالم نداشته ايم و از حمايت دولت اثری و خبری نبوده است.
اگر لازمه پيشرفت جامعه بدون داشتن استراتژی ملی، دولت مردمی و توجه به اصل ها و نيازهای آن ميسر نيست نداشتن سياست سالم زبانی عمق فاجعه را بيشتر می سازد .

--------------------------------------

* محقق و نویسنده

نگاهی به داستان خاکستر و خاک نوشته عتيق رحيمی

kelkin-mag — Sun, 18 Mar 2007 15:13:18 GMT

فهرست مقالات شماره ۸و۹ پاییز و زمستان ۱۳۸۵.....

نگاهی به داستان خاکستر و خاک نوشته عتيق رحيمی

اشاره:
از روز چهارشنبه پنجم ژانويه فيلم 'خاک و خاکستر' به کارگردانی عتيق رحيمی نويسنده و کارگردان افغان در ۷۶ سينما در پاريس و ساير شهرهای فرانسه به نمايش در آمد و با استقبال مطبوعات آن کشور روبرو شد.
فيلمنامه «خاک و خاکستر» را کامبوزيا پرتوی فيلمنامه نويس ايرانی از روی داستان "خاکستر و خاک" نوشته خود عتيق رحيمی نوشته است. اين فيلم تاکنون در جشنواره های متعدد سينمايی در اروپا و آسيا شرکت کرده و بيش از ۱۰ جايزه بدست آورده است.
داستان اصلی فيلم که آن را رحيمی زير عنوان اندک متفاوت "خاکستر و خاک" در سال ۱۹۹۹ منتشر کرد و سپس به زبان فرانسوی برگردانده شد مورد توجه محافل ادبی قرار گرفت و يکی از ۱۰ اثر منتخب برای جايزه IMPAC دوبلين ۲۰۰۴ شد.

داستان
دستگير، پيرمردی روستايی، با ياسين نواسه (نوه) خردسال و ناشنوايش در شاهراه کابل حيرتان در انتظار يک کاميون است تا او را به معدن ذغال سنگ کرکر - نزد پسرش ببرد.
او در اين فکر است که چگونه خبر فاجعه ای را که بر خانواده اش فرود آمده است به پسر جوان و زود خشمش بدهد. چگونه به او بگويد که سربازان خارجی به انتقام قتل چند مامور دولت بدست مخالفان دولت دهکده شان را بدون تميز و تشخيص ساکنان آن- بمباران کردند. به چه زبانی به پسرش، مراد بگويد که زينب، زن مراد و عروس خود او از هول مرگ، برهنه از حمام ويران شده دهکده برون شده، در ميان خانه ها و جاده ها دويده و سرانجام در آتش و دود گم شده است. با چه کلماتی به پسرش بگويد که مادرش، در زير سنگ و گل خانه ويران شده اش جان داده است. و ياسين، پسر مراد از صدای مهيب انفجار ها کر شده است.

نمايی از فيلم خاک و خاکستر
در بخش اعظم داستان همين دودلی دستگير موج می زند. برود؟ نرود؟ به مراد بگويد يا نگويد؟ اگر بگويد مراد ديوانه خواهد شد. به کار جنون آميزی دست خواهد زد و... اما سر انجام وقتی دستگير به معدن می رسد، مدير معدن به او می گويد: مدتی است مراد از فاجعه آگاه شده است . حتی به او گفته شده است که پدرش، دستگير هم در آن حادثه کشته شده است.
مدير معدن می افزايد: مراد می خواست به دهکده اش برود اما مقامات معدن به او اجازه ندادند. زيرا زندگی او با خطر مواجه می شده است.
"خاکستر و خاک" اگرچه داستان در هم تنيده ای از آدم ها، حوادث و زمان و مکان واقعی است، اما ويژگيهای داستانهای درون پرداز يا روانی در آن با برجستگی نمايان است.
سفرهای درونی، يادها، تداعی ها و خواب های بيمارگونه به تکامل داستان کمک می کند. همچنين در برخی از موارد نمادها- و تمثيل ها معانی کلی تر و پوشيده تری را القاء می کنند.
رحيمی می گويد:" وقتی به اروپا آمدم متوجه شدم که مردم افغانستان را همواره شجاع و دلير توصيف می کنند. گويا که افغانها همين يک هويت ملی و فرهنگی دارند اما از روان اين مردم از روان خسته اين مردم از روان فرسوده در جنگ آن ها کمتر گفته می شد." او شايد به همين دليل خواسته است به درون يک انسان تکه پارچه شده راه بيابد و حالات روانی او را دريابد و خواننده را هم در جای او قرار بدهد.

شيوه روايت
عتيق رحيمی 42 سال دارد و از سال 1985 مقيم فرانسه است
يکی از ويژگيهای داستان "خاکستر و خاک" راوی داستان است. راوی که خود قهرمان اصلی داستان است نه اول شخص است و نه سوم شخص بلکه به قول رحيمی، دوم شخص است. مثالی بياوريم:
«چشم هايت باز می شود. عرق سردی روی پوستت حس می کنی. نمی توان خوابيد آرام خوابيد. اينک يک هفته است که آرام نخوابيده ای. همين که چشم هايت را می بندی مراد است و مادرش. ياسين است و مادرش. خاک است و آتش. فرياد است و اشک... و دوباره بيداری. اينک چشمها می سوزند. از بيخوابی می سوزند. چشمها ديگر توان ديدن ندارند. چشمها خسته اند. از خستگی و بيخوابی هر لحظه می روی به پينکی [چرت زدن]، پينکی انباشته از تصوير. انگار زندگی می کنی به خاطر همين تصوير ها. به خاطر همين روياها. تصويرها و روياهای آنچه که ديده ای و نمی خواستی ببينی... و يا شايد هم آنچه که بايد ببينی که نمی خواستی ببينی».
در جايی ديگر مثل اين است که راوی امر و نهی می کند: " قوطی را بگذار به جيبت. به چيزی ديگر بيانديش. به چيز ديگر نگاه کن!"
مثل اين است که منٍ اول قهرمان داستان در حالت اغماست و منٍ دوم آن چه را بر او گذشته است، قصه می کند. قهرمان داستان خاموش است، اما در اندرون آن خسته دل، کسی در فغان و در غوغاست.
اين شيوه خطاب به خود – امربه خود و نهی خود بيشتر در شعرو به ويژه در شعر گذشته معمول بوده است. مثالها:
حافظ از چون و چرا بگذر و می نوش دمی
نزد حکمش چه مجال سخن و چون و چراست
و يا
سعدی ادب آنست که در حضرت خورشيد
گوييم که ما خود شب تاريک نديديم
رحيمی خود می گويد:" راوی داستانش دوم شخص است. يک" تو" است يک "تو" ی از خود جدا شده است. بابه (بابا) دستگير در کشمکش درونی اش دو پارچه شده است. يک انسان دو پارچه است."
بابه دستگير در حالت اغمای بی باز گشت رفته است. و من دوم برخاسته از کالبدش با فرياد زندگی پر ادبار او را به يادش می دهد.
بديهی است که نمونه های اين گونه داستان نويسی و اين گونه راوی معدود است. اما نمونه هايی از آن در ادبيات فرانسه وجود دارد و از جمله ميشل بيتار نويسنده فرانسوی در اثرش به نام "تغيير" قهرمان داستانش را شما خطاب می کند. اما در آن اثر" من" نويسنده وجود دارد و گاهگاه ظاهر می شود. اما در داستان رحيمی مثل اين است که نويسنده خودش را فراموش کرده است.

زبان و نثر
روی جلد کتاب خاکستر و خاک به زبان انگليسی
زبان و نثر "خاکستر و خاک" نيز ويژگيهای خود را دارد. گاهگاهی به نثر آهنگين و شاعرانه نزديک می شود:
"يک لاری ( کاميون) پل را عبور می کند.
خاک سنگين را برهم می زند و خاک دوباره آرام آرام فرو می نشيند.
بالای سيب
بالای لنگوته
بالای مژگان!"
در بسياری از موارد نظم دستوری نهاد و گزاره و فعل و فاعل بر هم می خورد.
« تو پشت داده ای به آفتاب تير ماهی، چنبک زده، تکيه کرده ای به ميله های آهنين پل».
رحيمی "خاکستر و خاک" را به قول خودش در يک هفته نوشته اما روی نثر آن قريب به يکسال کار کرده است و اين شيوه نثر را آگاهانه انتخاب کرده است. او می گويد "اين شيوه نوشتن من است."
آزادی انديشه و در هم شکسته شدن چهار چوب مقوله اخلاقی "عفت کلام" از شمار ويژگيهای ديگر" خاکستر و خاک" است. توجه به اين مقوله و رعايت آن اگرچه شايد در مواردی صواب شمرده شود؛ اما سختگيری در آن که در محيط سنتی ادبی افغانستان و ساير جامعه های مشابه سنتی اعمال می شود، اثرات ناگواری بر شناخت واقعی و کامل شخصيتها و قهرمانهای داستان می گذارد.
با وجود اين، شايد به دليل بهره بردن از آزادی بيان در محيط غرب است که اين روزها شماری از نويسندگان و شاعران مهاجر افغان در اروپا و امريکا و از جمله رحيمی آزادانه تر می انديشند و می نويسند و می توانند حصارها و قيد و بندهای دست و پا گير را درهم بشکنند.
در" خاکستر و خاک" بسياری از تابوهای حاکم بر ادبيات ما شکسته است. قهرمان داستان، خشم خود را با دشنام های رکيک بروز می دهد.
نمادگرايی
روی جلد کتاب خاکستر و خاک به زبان آلمانی
سمبوليسم يا نماد گرايی در" خاکستر و خاک" نيز برجسته است. يکی از اين نمادها کر شدن ياسين، نوه دستگير است. اين پسرک خردسال خود سخن می گويد، اما هيچ صدايی را نمی شنود. او می گويد:" بم بسيار قوی بود. تمام چيزه چپ ساخت."نويسنده با اين نماد ظاهرا خواسته، خفه شدن صدای اعتراض مردم نسبت به حاکمان را بيان کند.
همين گونه خواب پريشان دستگير و ديدن فرج کوچکی به جای آلت تناسلی ياسين نوه اش و گم شدن همه چيز در غبار خاک پس از عبور کاميونی که ستاره سرخی بر کناره های آن نقش بسته، از شمار نماد های متعدد اين داستان است.
در "خاکستر و خاک" جنگ و روابط خانوادگی، و به ويژه روابط پدر و پسرمطرح می شود. و در جاهايی به داستان رستم و سهراب اشاره می شود. " سهراب ها به قصد کشتن پدر خود بر می خيزند." اگر چه جنگ در افغانستان عمدتاً از لحاظ ايدئولوژيک، سياسی و مذهبی مورد بحث قرار می گيرد و اما رحيمی خواسته است جنگ را از لحاظ روابط انسانی مطرح سازد و اثرات ناگوار آن را بر اين روابط و حتی روابط پدر و پسر ببيند.
دستگير می انديشيد که پسرش مراد از شنيدن شرح فاجعه ای که بر سر مادر، زن و پسرش آمده ديوانه خواهد شد. اما مراد که شرح فاجعه را از زبان کار فرمايانش شنيده نه تنها ديوانه نشده است بلکه اصلا سری به دهکده اش هم نزده است.
با وجود اين رحيمی سعی کرده، بگويد که مراد هم قربانی شده است. او را فريب داده اند اينجا ديگر مسئله گناه و بيگناهی مطرح نيست؛ مسئله آگاهی و ناآگاهی مطرح است. مراد از حقيقت آگاه نيست و نادانسته دنيای اميدها و آرزوهای پدر را برهم می زند.
مردم افغانستان يک ربع قرن را در جنگ، مقاومت، تباهی، ويرانی، دلهره،، در بدری و بيخانمانی بسر برده اند. در يک سخن در فاجعه زيسته اند. اين وضعيت با همه زشتی و تلخی اش انبوهی از موضوع برای کار های هنری - ادبی هنرمندان و نويسندگان معاصر و نسل های بعدی فراهم آورده است.
می گويند "همزمان با جنگ و انقلاب، آثار متعدد و مهمی در باره جنگ و انقلاب آفريده نمی شود. بايد سالها سپری شود تا نويسندگان آثار خوب و ماندگار بيافرينند." و حالا پس از گذشت ربع قرن به نظر می رسد که هنرمندان و نويسندگان افغانستان نخستين گامها را در اين راستا می نهند. با توجه به اين تلاش ها برای بازتاب جنگ و مقاومت و فاجعه، "خاکستر و خاک" عتيق رحيمی را می توان گامی در اين راستا شمرد.

نگاه گذرا بر عزل معاصر افغانستان

kelkin-mag — Sun, 18 Mar 2007 15:12:18 GMT

دکتر عبدالغفور آرزو*

نگاه گذرا بر عزل معاصر افغانستان

اشاره: دومین نشت ماهنامه «انجمن شاعران فارسی گوی جهان» در سال جاری (تیرماه 85) با عنوان «یک آسمان آفتاب» به «نقد و بررسی غزل معاصر افغانستان» اختصاص داشته است. مقاله زیر سخنرانی جناب آقای دکتر عبدالغفور آرزو می باشد که در این نشست فرهنگی ایراد گردیده است. «کلکین»

به نام آنکه دل کاشانه اوست
پرداختن به غزل معاصر افغانستان «در انجمن شاعران فارسی گوی جهان» بیانگر روابط دیرینه و دیر پای دو کشور همدین ،همدل و همزبان است :
غرنه با شیراز دارد ربط های معنوی
قصه بسیار است من در اختصار آورده ام( خلیل الله خلیلی)
از آنجایی که «همزبانی خویشی و پیوندی است» و زبان زبانه هویت فرهنگی است، حمایت از هویت فرهنگی در عصر جهانی شدن و دهکده شدن جهان، مسئولیت فرهنگیان و متولیان فرهنگ را سخت فربه و سنگین ساخته است زیرا هویت ملی مبتنی بر هویت فرهنـگی است، زندگی کردن با هنـجارهای فرهنگی و بومی و کار کردن با معیـارهـای

* دانش آموخته دکتری فلسفه/ معاونت محترم سفارت کبری جمهوری اسلامی افغانستان در تهران

بین المللی از مشخصات مهم و کلیدی عصر ماست.
تلاش در جهت پویایی فرهنگی در جغرافیای فرهنگ و تمدن مشترک، حضور ما را با ظهور نو و نوآیین در کنار سایر فرهنگ ها و تمدن ها تعریف و تبیین می نماید .
قرار بر انست که چند دقیقه ای در پیرامون غزل و چگونگی غزل معاصر افغانستان سخن بگویم، درپیرامون «صراحی می ناب»
در این زمانه رفیقی که خالی از خلل است
صراحی می ناب و سفینه غزل است« حافظ»
غزل، ناب ترین و اصیل ترین نمونه شعر در دامان ادبیات فارسی دری است. از آنجایی که در قلمرو شعر بیش از دو ساختار نداریم:
الف: ساختار غزل؛
ب : ساختار مثنوی
اول: ذهنیت اینکه غزل برتر است یا مثنوی، از مباحث تاریخی ادبیات ماست؛
مدعی چون مذاق شعر نداشت
مثنوی را به از غزل پنداشت
آن که نظم غزل تواند گفت
مثنوی را چو در تواند سفت (هلالی جغتایی)

دوم: دیگر این که: با توجه به معنی لغوی غزل و تعریف مرد سالارانه شمس قیس از این ناز بانوی شعر پارسی دری با احترام شاید هیچ یک از ساختارها و قالب های شعر ما دچار چنین سرنوشتی نباشد .
به هر حال، غزل، پرنیانی است که با تار و پود عاطفه و تخیّل در کارگاه طبع و قاد و ذهن نقّاد کبوتران سبکبال عالم بالا یعنی شاعران بافته می شود .
غزل، نجوای تنهایی و نیمه پنهان شخصیت شاعر است، که با طربناکی موزون می گردد. آنچه را که در این پیمانه می بینیم گاه شراب است و گاه نشئه. غزل عاشقانه و عارفانه ما دارای چنین هویت و شناسنامه ای است.
بدون تردید، شناخت و بررسی غزل معاصر بدون شناخت و بررسی این دو نحله کمال یافته ممکن نیست. بنابراین ضرورت پژوهشی اندکی درنگ می نمایم:

الف: غزل عاشقانه؛
آنچه که در این پیمانه می بینیم شراب است نه نشئه. طعم اندیشه نهفته در آن را با ذوق و ذائقه می توان چشید و درک کرد. یعنی اغلب غزلیات عاشقانه معنی اندیش اند و زبان ابزاری است در جهت ابلاغ پیام شاعر، با حل معظلات واژگانی و ساختارهای بدیعی می توان حال و پیام شاعر را درک کرد، «حکم اغلب راست» ...

ب: غزلیات عارفانه :
غزلیات عارفانه ماحصل تجربیات مستقیم شاعر است. یعنی آنچه را در این پیمانه می بینیم باده نیست، بلکه نشئه باطنی انسانی است که با کلام مطنطن قد کشیده ست، هر چند :
نشئه را چون باده نتوان در دل پیمانه ریخت
عارفان شاعر و شاعران عارف ما چنین نشئه ای را در پیمانه ریخته اند و معشوق و غزلیات. معشوق غزلیات عارفانه درآن سوی فراسوی وصف ناپذیر است و هستی و جهان جلوه معشوقانه خداست که به خاطر نیاز عاشقانه انسان آفریده شده است :
چیست انسان؟ کمال قدرت عشق
معنی کاینات و صورت عشق «بیدل»
غزل عارفانه، شعور نبوتی است که در زبان حادثه ایجاد می نماید. فهم چنین زبانی با حل مشکلات واژگانی و ساختارهای بدیعی ناممکن است،
زیرا:
غور معنیم دشوار، فهم مطلبم مشکل
     «بیدل»از زبان اوست،این منی که من دارم
یعنی من شخصی، من اجتماعی ومن انسانی شاعر در نیمه آسمانی او متجلی گردیده، و ترنمی که از این تجلی نور و نیرو می گیرد متمایل به معنی پوشی است. ضربان و مزه آن را نمی توان با ذوق و ذائقه تشخیص داد. با گام گذاشتن در قلمرو غزلیات عارفانه ذهن و فراست دچار کندی و درنگ می گردد و چاره جز تاویل ندارد، زیرا حرکت به سمت چند معنایی و حتی هیچ معنایی از مواصفات غزل عارفانه است اگر استاد گرانمایه جناب دکتر شفیعی کدکنی از تک تک اجزای این بیت بیدل :
حیرت دمیده ام، گل داغم بهانه ای ست
طاووس جلوه زار تو، آیینه خانه ای ست
لذت می برند و با صداقت می نگارند که: نسبت های تداعی شاعرانه این دو مصراع را نمی توانم دریابم که بر چه اصل معنوی و ذهنی مبتنی است و مقصد شاعر چیست؟ واقعیت اینست که شعر عارفانه معطوف به خود است و زبان ابزار ابلاغ اندیشه و پیام نیست بلکه آیینه است که آزمون عارفانه شاعر را آیینه داری می نماید :
حیرت زبان شوخی اسرار ما بس است
آیینه مشربان به نگه گفت وگو کنند «بیدل»
فهم «گفتگو با نگه »در گرو درک مثلث «عشق؛ معشوق وعاشق» است :
- عشق، جانمایه غزل است
- تجلی عشق، معشوق آفرین است
- عاشق، ما حصل چنین تجلی و تجلیگاهی است
به تعبیر دیگر :
عشق، «کنت کنزاً مخفیا» است
معشوق، در آن سوی فراسوی وصف ناپذیر است
و عاشق، یعنی عارفان شاعر، آیینه دار تجلی معشوق اند، یعنی آیینه مشرب اند و با «نگه گفتگو» کنند و شعرشان آیینه است :
آینه ام، آینه ام مرد مقالات نیم
دیده شود حال من ار چشم شود گوش شما «مولانا»
بیدل نیز باور دارد :
حاضران از دور چون محشر خروشم دیده اند
دیده ها باز است لیک از راه گوشم دیده اند
یعنی اگر غزلیات عاشقانه شنیدنی است، غزلیات عارفانه دیدنی است :
«بیدل» سخنت نیست جز انشای تحّیر
کو آینه تا صفحه دیوان تو با شد
آری فراست نهفته و مضمر در غزلیات عارفانه، با صدا و تصویر تجلی می یابد، از این جهت در دام فهم به آسانی گرفتار نمی آیند:
   از صدای سخن عشق ندیدم خوشتر
   یادگاری که در این گنبد دوار بماند« حافظ»
حتی صدا نیز نمی تواند این آزمون باطنی را آینه داری کند. یعنی فرا تر از صداست :
حرف وگفت و صوت را برهم زنم
تا که بی این هر سه باتو دم زنم «مولانا»
بیدل، که خلف الصدق مولاناست، عین این باور را انشاء می نماید :
آنچه کلکم می نگارد محض حرف و صوت نیست
هوش می باید که دریابد زبان بیدلی
و غزل دیگری می سراید :
ای بسا معنا که از نا محرمی های زبان
با همه شوخی مقیمم پرده های راز ماند
و چون فوران معنی نشات گرفته از فراسو، در تنگنای زبان نمی گنجد و به آسانی در کسوت بیان نمی خرامد بنابراین نمی توان مستی ان را شنید :
ز بس بلند فتاد آیشان خاموشی
رسید ناله به جایی که از شنیدن رفت
                                                                  بیدل
یعنی انتظار شنیدن معنی روشن را از غزلیات عارفانه داشتن، خطاست. در این مقام، سّر باطنی تصویر شده را باید دید، زیرا: «شنیدنی است نوایی که کم نواخته اند»، جز با تاویل نمی توان گرایش چند معنایی غزل عارفانه را درک کرد.
اگر بخواهیم حال مصوّر شده را در قالب قال دریابیم. دو راه، بیش نداریم :
الف: تاویل، بنابر اشرف بر تمام ساختارهای ذهنی و بیانی شاعر، یعنی درک عمیق نگاه و نگرش سراینده.
ب: داشتن تجربه ای چون آزمون باطنی شاعر :
کسی معنی بحر فهمیده باشد
که چون موج بر خویش پیچیده باشد
بیدل
چه دانی رمز دریا چن نداری گوش گردابی
که کار خار وخس نبود زبان موج فهمیدن
                                                                                  بیدل
با این مقدمه نسبتاً مفصل می خواهم بگویم که دو رکن ادبیات کلاسیک:
الف: زبان ادبی
ب: معنی اندیشی
در غزلیات عارفانه عمیقاً دگرگون می شوند. دیگر زبان ابزار انتقال معنا از ذهنی به ذهن دیگر نیست «آنگونه که قدما باور و تصور داشته اند »، و معنی اندیشی نیز به معنی پوشی مبدل گردیده است.
این دو خصوصیت در شعر نیمایی تداوم می یابد. یعنی پالایش زبان و معنی پوشی و تاویل پذیری که از خصوصیات شعر نیمایی است، درغزلیات عارفانه ما به کمال رسیده است.
بازتاب مفاهیم با صدا و تصویر درغزلیات عارفانه، ویژگی دیگری است که در «شعر نو» تبدیل به بسامد شده است.
با این ذهنیت از غزل فارسی، نیم نگاهی به غزل معاصر افغانستان می افکنم که البته در همین آغاز ذهن شما را به نکاتی جلب می نمایم که بحث ما را دشوار می سازد:
الف : منظور ما از «معاصر» چیست؟
ب: معیار برای داوری چیست؟ سبک، فرم، محتوا، سنت و نوآوری؟
ج: آیا اشراف ما بر غزل معاصر آنقدر گسترده هست که بتوانیم با آمارکافی و روشمند داوری نماییم؟ فراموش نباید بنمائیم که اغلب سفینه های غزل شاعران ما هنوز چاپ نشده است.
با توجه به این دشواری و تنگنا ، به مصداق: « کل مولود یولد علی الفطرة ان ابواه یهودانه او یمجسانه او ینصرانه» عینیت زندگی و ذهنیت شاعران را در بیست و اند سال اخیر بررسی می کنم:
در این بیست و اندر سال، نسل ما نسلی است مضطرب، نگران، آرمانگرا و بنا بر تناقض های اجتماعی سخت متناقض نما. طبیعی است که شعر ما نیز از چنین آبشخوری تغذیه نموده است. به خاطر انسجام و ایجاز، این بیست و اندر سال را به چهار مرحله تقسیم می نمایم:
1- دوران جهاد
2- جنگ ها ی داخلی
3- مقاومت علیه تحجر
4- فضای جدید سیاسی
1- دوران جهاد :
با توجه به اینکه غزل، ما حصل فضای آرام اجتماعی است و خرامش خرمی و طربناکی زمانه طبیعی است در فضای دود و باروت غزل رونقی نداشته است. بیشترینه قالبهای پررونق در این دوره مسمطات و مثنوی است شعر، شعارهای موزون اجتماعی است . مخاطب، درحقیقت توده ها امّی است.
پا برهنگانی که حادثه می آفرینند و جز شعر برهنه را بر نمی تابند. به تعبیر دیگر سنگرها برای گرم شدن سرود می خوانند.
ای حماسه سرا!
                  سرودت را به من بسپار
تا از حنجره تفنگم،
                     فریاد کنم
و تو، هم،
              آذرخش خشم مرا
با داس قلمت،
              خوشه
خوشه،
              بچین
تا شکم ادبیات گرسنه نماند
                     عبد الغفورآرزو
عشق به وطن و رسیدن به استقلال عامل تحرک و مهمترین و محوری ترین موضوع شعر این دوره است. زبانی که این عشق حماسی را می پروراند زبان واقع گرایانه و روایی است :
وطندار دلیر من، بنازم چشم مستت را
وطن در انتظار بازوی کشور گشای توست «خلیل الله خلیلی»

پیام خشم مرا طبل جنگ می گوید
و حرفهای دلم راتفنگ می گوید «آصف رحمانی»
همه شاعران ما - چه سنت گرا و چه اصلاحگر سنت – به نوعی شاعران سیاسی
اجتماعی اند. تفنگ، سنگر، برنو ، خمپاره، شهادت، تکبیر و غیره از واژگان غالب سرودهای این دوره است .
هر چند، غزل در این دوره رونقی ندارد، و آنچه بنام غزل داریم یا عاشقانه سنتی است و یا در حال و هوای غزل های دوره مشروطه.
2- جنگ های داخلی :
در واپسین سالهای دوره جهاد و پدیدار شدن قراین پیروزی، بحث چگونگی مشارکت در تعیین سرنوشت سیاسی مشتعل می گردد. هویت های قومی و مذهبی در جهت تثبیت موقعیت گردن افرازی و گردن کشی می نماید. فربه شدن حقوق قومی و مذهبی ، ارزشهای استقلال طلبانه را با قید چگونگی عدالت در عرصه تئوری قدرت مقید می سازد و شعر این دوره نیز به سمت آبشخورهای قومی و مذهبی می گراید. نگاه و نگرش با منافع قومی و مذهبی عجین می گردد و شعر ما نیز تبدیل به تریبون چنین خواسته هایی می شود، که معنی اندیشی و معنی داری مهممترین خصوصیت آنست. زبان نیز به طبع آن ابزاری در جهت ارائه پیام است چون مخاطب توده هاست به صورت اغلب، عریانی عامل رونق آنست. واژگان جامعه بسته– جامعه فئودالیته- چون ایل و قبیله در شعر این دوره حضر غالب دارند.
اگر بخواهیم حال و هوای شعر این دوره را از نظر محتوا بر شماریم، دو وجه دارد.
الف: خواست قومی، مذهبی
ب: تقبیح جنگ
غزل کم رونق ما نیز – با چنین محتوایی همسویی دارد که در دل مثنوی پرورانده
می شود. یعنی «مثنوی غزل» از گونه های ملموس شعری این دوره است. البته در– همین دوره– ریالیسم سطحی گرایانه دوره جهاد به سمت سمبولیسم اجتماعی و نهادینه شدن متمایل می گردد.
3- مقاومت علیه تحجر :
این دوره، دوره شکست رویاها و آرمان هاست جنگ های داخلی – که ما حصل ضعف حرکت ملی و توطئه منطقه ای است – سبب می گردد تا نیروی سومی به نام طالبان بر قدرت مرکزی مسلط گردند. نیروهای متخاصم اجباراً در برابر طالبان با هم متحد می گردند در حالی که آتش و خون، چگونگی فاصله را بین این نیروها ترسیم نموده بود .
با چنین وضعیتی دوره وارونگی ارزش ها آغاز می گردد خواسته های قومی و مذهبی در هیاهوی ائتلاف های نیروهای متخاصم، خاموش می شود. رویاهای عدالت خواهانه در میدان تکاپوی قدرت دچار ایستادگی می گردد، نگاه و نگرش شاعران نیز از این وعیت متاثر می شود ودر سروده های شان ریزش می کند و نجوای شکست در همه جا جوانه می زند و غزل، که با حال و هوای عاطفی نسبت مستقیم دارد رونق می گیرد و آیینه دار مرحله یاس می شود :
هر میوه ای که دست رساندیم چوب شد
ما لایق بهار نبودیم خوب شد
این گیرودار ما و شما در میان راه
چون روزه باز کردن پیش از غروب شد « محمد کاظم کاظمی »

اگر چه رستم سبز بهار حادثه است
مگر حماسه منم ، قهرمان پاییزم « خالده فروغ »

شیر شگفت پرور میدان سرنوشت
آشفته گشت و یال فشاند و پنیر شد « عبدالغفور آرزو »

و نقدی تلخ بر رویاهای بر باد شده :
شبی که قصه ی فانوس و با د می گفتند
                                            چراغ ها همگی زنده باد می گفتند
به جای مرثیه، دستانگران بادیه ها
                                       سبکسرانه غزل های شاد می گفتند
شناسنامه رویش به باد رفت آن روز
                                      که آب ها سخن از انجماد می گفتند
                                                                      باختری
بر باد رفتن شناسنامه ی رویش، حادثه شدن بهار، چوب شدن درختان میوه، پنیر شدن شیر میدان سرنوشت، همه و همه زمین لرزه چندین ریشتر نسل آرمانگرا را نشان می دهد و واژه « غروب» آیینه می گردد که شکسته شدن جام بلورین آرمان های محصور به آبشخورها را به تصویر می کشد :
غروب در نفس گرم جاده خواهیم رفت
                                     پیاده آمده بودم پیاده خواهم رفت
                                                          محمد کاظم کاظمی
غروب بود و غریبی و جغد غم پیدا
                                    و سرفکنده ترین سرو متهم پیدا
                                                          عبدالغفور آرزو
چو رفت مهر به اعدامگاه سرخ غروب
                                  زمین چو فاتحه گاه و فلک چو غمکده است
                                                                          فهیم فرند
با دست دل غرور نهنگان بحر را
                                 رفتیم و از سراب گرفتیم آن غروب
                                                                  عبدالله آرزو
با اين شوك عظيم شعر ما نيز خانه تكاني مي نمايد :
چارده سال آزمودم رنج بي افسوس را
   اينك از آتش برون مي آورم ققنوس را
     سيد فضل اله قدسي
ققنوس غزل ديگر زبان را ابزار نمي پندارد. بر آنست تا در افسوس گل سرخ جاري گردد يعني از آفاق به انفس بگرايد و در مفصل چنين گرايش است كه لحن ايدئولوژيك و سخت جدي به طنز متمايل مي شود و حتي حق پنداري متصلب ترك بر مي دارد. مداراي فرهنگي با چنين نگاه طنز آلودي :
موسي به دين خويش‌‍، عيسي به دين خويش
     ماييم و صلح كل، درسرزمين خويش
همسايگان خوب! قربان دست تان
     ما را رها كنيد، با مهر وكين خويش
            محمد كاظم كاظمي
دريچه گشايي مي نمايد و برخي نيز از مواضع سنگ شده به انزواي رمانتييسم آزمون شده پناه مي گيرند:
بهار رنگ ندارد به پيش دامن تو
    به رقص آمده است آفتاب در تن تو
و مثل روز ازل، مثل آدم و حوا
    خدا گرفته به دستش دو دست روشن تو
          سيد نادر احمدي
در عين زمان زمزمه هايي كه زمينه سور رئاليسم و حتي پست مدرنيسم را در غزل
مي پروراند، در فضايي كه متعلق به «فضاي جديد سياسي » كشور است، جوانه مي زند :
صدا زكالبد تن به در كشيد مرا
    صدا شبيه كسي شد، ببر كشيد مرا
صدا شد اسپ ستم، روح من روان ز پي اش
     به خاك بست و به كوه و كمر كشيد مرا
بگو كه بود نقاشي مرا مي كرد
    كه با دو ديده همواره تر كشيد مرا
                سيد رضا محمدي
به هر حال، سخن به درازا كشيد، اگر بخواهم جوهره اين بحث تفضيلي را بيان نمائيم چنين نتيجه گيري را مي توان ارائه كرد :
1- شعر ما در سه دهه اخير از رياليسم سطحي گرايانه به سمت سمبوليسم اجتماعي متمايل گرديده و اينك غزل ما به سمت سوررئاليسم و فضا ها پست مدرنيسم پر كشيده است. اين غزليات با غزل هايي كه در قلمرو هندي با رنگ بيدلي هستي مند مي شوند ، نسبت هاي ظريف دارند.
2- غزل معاصر افغانستان در آستانه تحول ژرف و عميق در دو ركن «زبان ادبي» و «معني انديشي» است. يعني زبان ديگر ابزار ابلاغ پيام و انتقال معنا نيست. بلکه با پالايش صنايع مخل و متكلفانه، زمينه هاي نوي از فصاحت را آزمون مي كند كه روشن ترين مشخصه آن گره خوردن زبان با زمان است. واژگان دوره مقاومت و واژگان متعلق به جامعه بسته ديگر حضور محسوس ندارند.

3- حركت غزل معاصر از سمت معني انديشي به فراسوي معني پوشي و تاويل پذيري است . مصور شدن فراست هاي شاعرانه در آيينه صدا و تصوير مميزاتي است كه به روشني مي توان بر آن صحه گذاشت .
4- آنچه كه باعث تسريع و رشد غزل معاصر افغانستان گرديده است، تحولات عيني و اجتماعي كشور است. شعر شاعران سه حوزه :
     الف : داخل كشور
     ب: شاعران مهاجر در ايران
     ج- شاعران مهاجر در پاكستان
در پيچ و تاب تاثير و تاثر قرار دارند.
   5- همه ويژگي هايي را كه در غزل معاصرتماشا نموديم در حقيقت جوانه هايي است كه مراحل جواني را تجربه مي نمايند، اميدواريم به كمال پختگي برسند، هر چند فضاي باز سياسي كشور شعر ما را اندكي از نمادگرايي به سمت شعر هاي موزون جهت داده است، همانگونه كه فضاي استبدادي رنگ تيره سمبوليسم را بر شعر داخل كشور تحميل كرده بود.
اميدوارم كه اين دريچه به قلمرو غزل معاصر افغانستان توانسته باشد تا فضا و نگاه نوي را در اين محفل با شكوه ايجاد نمايد :
ز بعد ما نه غزل نه قصيده مي ماند
زخامه ها دو سه اشك چكيده مي ماند                        بيدل

نظريه‌هاي رشد و تاريخ رشد اقتصادي (با تأكيد بر افغانستان)

kelkin-mag — Sun, 18 Mar 2007 15:10:18 GMT

علي اكبر صادقي*

نظريه‌هاي رشد و تاريخ رشد اقتصادي (با تأكيد بر افغانستان)

چكيده:
بررسي رشد اقتصادي از ديدگاه تاريخ رشد و تجزيه و تحليل الگو هاي رشد اقتصادي به شناخت و توسعه عوامل و منابع رشد اقتصادي كمك خواهد كرد. نظريه كلاسيك رشد در حالي كه مهمترين عوامل رشد را زمين، نيروي كار و سرمايه مي دانست، نظريه پردازان رشد نئوكلاسيك با برونزا فرض كردن تكنولوژي به ديد گاههاي جديد در قرن بيستم اشاره كردند. نظريه پردازان الگوهاي رشد درونزا با بزرگ كردن نقطه ضعف نظريه هاي رشد برونزا مبني بر برونزا فرض كردن تكنولوژي، به درونزا كردن آن در الگوهاي خود پرداخته اند. عدم همگرايي بين كشورها و اختلاف زياد درآمد هاي سرانه بين كشورها باعث گرديد تا الگوهاي رشد درونزا با درونزا كردن فناوري به بررسي عوامل تعيين كننده رشد بلند مدت بپردازند. اين نظريه ها عواملي چون تحقيق و توسعه، سرمايه گذاري فيزيكي، سرمايه گذاري انساني، تجارت خارجي، مصرف دولت، رشد جمعيت، صادرات، آموزش و جهت گيري داخلي را عوامل بالقوه رشد بلند مدت اقتصـادي مي دانند. مقالـه

* دانش آموخته کارشناسی ارشد برنامه ریزی و توسعه اقتصادی از دانشگاه اصفهان
حاضر سعي در مقايسه الگوهاي رشد كلاسيك، نئو كلاسيك و درونزا دارد و تلاش
مي كند تا نقاط ضعف و قوت هر يك از الگوها را بيان كند. بررسي علل و عوامل اقتصادي اخير افغانستان و لزوم دخالت دولت در اقتصاد افغانستان و انجام سياست هاي پولي و مالي متنا سب براي كنترل بحران ونجات اقتصاد از وضعيت فعلي با استفاده از نظريه هاي رشد درونزا و نظريه كينز براي بيرون رفت اقتصاد از حا لت ركود از ديگر مقوله هاي مورد بحث در مقاله مي باشد.

مقدمه:
براي درك دقيق تر رشد اقتصادي به مقايسه اختلاف سطح در آمد سرانه بين كشور ها اشاره مي‌گردد. مقايسه سال 1980 نشان مي دهد، ميانگين درآمد سرانه بر اساس آمار بانك جهاني، آمريكا با 10000 دلار و كشور هاي فقير چون هند 240 دلا ر، هاييتي 270 دلار مي باشد. نرخ رشد توليد نا خا لص ملي سرانه واقعي نيز مختلف است و حتي در دوره هاي بلند مدت نيز اين اختلاف ادامه دارد. در طول د ودهه 1960-1980 نرخ رشد متوسط سالانه هند 4/1%، مصر 4/3%، كره جنوبي 7%، ژاپن 1/7% و ايالات متحده 3/2% و اقتصاد هاي صنعتي به طور متوسط 6/3% بوده است. اين اختلاف در نهايت همان قدر قابل توجه است كه اختلاف در سطح در آمد ملي قابل توجه مي باشد و در كمال دقت، بسيا ر قابل قبول، زيرا مقايسه در آمد كشورها راحت تر از مقايسه كشور ها است(لوكاس، 1998).
در كشور هاي پيشرفته روند نرخ رشد در بلند مدت ثابت است و تهيه يك ميانگين نرخ رشد براي يك دوره كافي است، تا اثرات ادوار تجاري را حذف كنند. براي كشور هاي فقير تر اگر چه تغييرات نا گها ني در نرخ رشد رخ داده، اما مثالهايي وجود دارد كه درآنها اين تغييرات ارتباط چنداني با سياست و كود تاي نظامي نداشته است. رشد توليد نا خالص داخلي آنگولا از 8/4 درصد در دهه 1960 به 2/9- درصد در دهه هفتاد كاهش يافته و نرخ رشد ايران از 3/11 درصد به 5/2 در صد در همان دو دهه پايين آمده است. همچنين مثالهايي ا ز افزا يش سريع نرخ رشد به چشم مي خورد، كره جنوبي ، تايوان ، هنگ كنگ و سنگاپور براي سالهاي 1960-1980 داراي نرخ رشد در آمد سرانه برابر 7%، 6% ، 8/6% و 5/7 % در مقايسه با نرخ پايين دهه 1950 و زودتر از آن بوده اند، به طوري كه نرخ رشد در آمد ملي تايوان در دهه 1950 برابر 6/3 % و كره جنوبي 7/1 % از سال 1953 تا 1960 بوده است. بين دهه 60 و 70 ميلادي نرخ رشد توليد نا خا لص داخلي اند ونزي از 9/3 % به 5/7 % و سوريه از 6/4 % به 10% ميرسد(هستون و سامرز، 1984).
بر اساس آمار سال 1999 بانك جهاني، آمريكا با 29080 دلار، ژاپن با 38160، سنگاپور با 32810 دلار و هنگ كنگ با 25200 دلار در ميان کشور های با توسعه انسانی بالا قرار دارد. نرخ رشد متوسط سالا نه این کشور ها در طول سا لهاي 95-1975 به تر تيب برابر 5/2 % ، 5/3% ، 7% و 6/7% بوده است. در حالي كه درآمد سرانه براي هند 370 دلار و هاييتي 380 دلار و داراي نرخ رشد سا لا نه (95-1975 ) 5% 4/0 در صد برخوردار بودند. مصر نرخ رشد 6/6 % و ژاپن 5/3 % داشتند كه نرخ رشد ژاپن نسبت به دو دهه قبل 6/3 % كاهش داشته است. نرخ رشد كشور هاي صنعتي 6/2% در اين دوره بوده است كه نسبت به دو دهه قبل 1% كاهش داشته ولي همچنان روند ثابت نرخ رشد خود را حفظ كرده اند.
كشورهاي شرق آسيا، چين و جنوب شرقي آسيا با بيشترين متوسط رشد 2/8% ، كشورهاي جنوب صحراي آفريقا با كمترين رشد 2%، كشور هاي توسعه يافته با رشد 6/4 % و جهان با نرخ رشد متوسط 8/2 % در طول اين سال ها برخوردار بوده اند. جالب اين است كه از كل توليد ناخالص داخلي در دنيا در سال 1999( 29409 تريليون دلار) 7/22785 تريليون دلار آن مربوط به كشور هاي صنعتي بوده است. كشورهايي چون كره جنوبي، سنگاپور و هنگ كنگ علاوه بر بالا بردن رتبه توسعه انساني خود باز هم از رشد بالا يي برابر 3/8 % ، 8/7% ، 6/7% در طول اين 20 سال بر خوردار بوده اند. كشور هايي چون مالزي ، اندونزي و تايلند كه جزء كشور هاي با توسعه انساني متو سط هستند با رشد متوسط سالا نه 1/7% ، 8/7% و 1/7% در طول سال هاي 95- 1975 حركت
كرده اند.
كشور هايي چون كره، سنگاپور، هنگ كنگ و ايران كه رشد خود را از دهه 1960 با رشد متوسط 7% (كره و سنگاپور و هنگ كنگ) و 9% (ايران) شروع كردند در آن زمان رشد ايران 2% بيشتر از اين كشور ها بود و تا سال 1976 پيشتاز بود. اما با وقوع انقلاب و حوادث بعد ا ز آن مثل جنگ، نرخ رشد اقتصادي ايران به شدت كاهش يافت و مقدار متوسط سالانه آن در دوره بعد از انقلاب تا سال 1995 برابر 2/1 % مي رسد و نرخ رشد آن در سال 1998 برابر 6/1 % بوده است(مردوخي، 1378). اين كه چرا نرخ رشد اقتصادي كشور ها اختلاف دارند؟ چرا رشد اندونزي بيشتر از ايران بوده است؟ چرا با وجود ثابت بودن نرخ رشد كشورهاي صنعتي هنوز اختلاف در آمدي بين كشورهاي توسعه نيافته و توسعه يافته وجود دارد؟ و يا عوامل رشد شتابان كشورهاي جنوب شرق آسيا و كند شدن رشد ايران چيست؟ موتور رشد اقتصادي چه چيزي است؟ عواملي چون سياست، تجارت خارجي، مخارج دولت، تحقيق و توسعه، دانش و تكنولوژي، سرمايه گذاري فيزيكي، مخارج دولت، سياستهاي پولي و مالي و آموزش و پرورش چه نقشي در رشد اقتصادي دارند؟ از مقوله هاي مورد بحث در اين مقاله است.
در مقاله حاضر ابتدا به بررسي نظريه هاي رشد كلاسيك اشاره مي شود و عوامل رشد را از ديدگاه نظريه پردازان اين الگوها بيان مي كند. سپس به بررسي مختصر در مورد رشد اقتصادي افغانستان و انجام سياست هاي پولي و مالي قوي براي رشد در افغانستان پرداخته مي شود. در ادامه نظريه هاي كينز در مورد رشد اقتصادي و لزوم دخالت دولت و اجراي سياست هاي پولي و مالي براي بيرون رفت اقتصاد يك كشور از حالت ركود بررسي مي گردد. در بخش ديگر مقاله به تجزيه و تحليل نظريه هاي رشد كلاسيك و نئو كلاسيك و نيز الگوي سولو– سوان پرداخته مي شود. در بخش آخر مقاله نيز عوامل موثر در رشد اقتصادي را از ديدگاه الگوهاي رشد نوين يا نظريه هاي رشد درونزا تجزيه و تحليل مي گردد.

افغانستان و رشد اقتصادي
با وجود نمونه هاي كشورهاي سريع رشدكننده، آيا مي توان به رشد اقتصادي افغانستان پس از سه دهه جنگ و از هم پاشي اقتصادي اميدوار بود؟ آيا عوامل رشد اقتصادي ذكر شده براي كشورهاي فوق باعث رشد اقتصادي افغانستان نيز خواهد شد؟ آيا اقداماتي كه يك دولت در اندونزي و مالزي براي رشد انجام دادند، سبب رشد اقتصادي افغانستان خواهند شد؟ و آيا واقعا سياستمداران افغانستان چنين قصد و نيتي دارند؟
ركود اقتصادي چند ساله اخير افغانستان و مهاجرت دو باره افغان ها به كشورهاي همسايه پس از بازگشت با وجود رونق سالهاي 1381 و 1382 نشان از عدم تمايل دولتمردان افغانستان به اين كار است. دليل و علت فاحش اين امر كمبود نقدينگي در كشور، و جايگزين نكردن پول ملي به جاي ارز هاي خارجي است. به طوري كه تمام معاملات بالاي 100 دلار به صورت ارز هاي خارجي در داخل كشور انجام مي شود.
دولت براي افزايش نقد ينگي به صورت پول ملي بايد تمام كمك هاي بين المللي را از طريق بانك مركزي افغانستان در يافت نموده و معادل آن بر اساس نرخ بازار آزاد، پول ملي به موسسات و سازمانهاي دولتي و خارجي و خصوصي پرداخت نمايد. اين امر دو كمك اساسي به اقتصاد در حال ركود و ورشكسته افغانستان مي كند. اول اينكه تمام ارز هاي خارجي به صورت ارز در بانك مركزي افغانستان پس انداز مي شود و بانك مركزي مي تواند در مواقع لزوم از اين ذخيره ارزي براي كنترل بازار پول استفاده كند.
دوم اينكه با پرداخت معادل كمكهاي بين المللي به واحد پول ملي به سازمانهاي دولتي و خصوصي باعث افزايش حجم نقد ينگي مي گردد. اين خود با عث افزايش هزينه ها و اين افزايش هزينه باعث افزايش تقاضا و بطبع با عث افزايش عرضه خواهد شد. از سوي ديگر بايد اعتراف كرد كه كنترل تورم در حد 2 درصد براي اقتصاد افغانستان اصولا مضر است. اين سياست را كشوري چون پاكستان در طول 50 سال استقلال خود انجام داده است و هيچ نتيجه اي جز افزايش فساد و ارتشا در اقتصاد خود نديده است. در حالي كه كشورهايي چون كره و ايران با افزا يش حجم نقدينگي و افزايش هزينه ها و مخارج دولتي با عث رشد و شكوفايي اقتصاد خود شده اند.
سياست گذاران اقتصادي افغانستان در بانك مركزي با اقتصاد طرفه عرضه به جايي نخواهند رسيد، در واقع با كنترل شديد تورم. بلكه راه حل اصلي اقتصاد از هم پاشيده و در حال ركود افغانستان تكيه به اقتصاد طرفه تقاضا مي باشد. افزايش هزينه هاي دولتي و افزايش حجم نقدينگي باعث كاهش هزينه هاي توليد كالاهاي توليد شده در داخل كشور خواهد شد و اين كالا ها با قيمت تمام شده كمتر قابل رقابت با كالاهاي خارجي خواهند بود.
از سوي ديگر عدم كارايي سيستم بازار آزاد در اقتصاد نابود شده افغانستان از
مهم ترين دلا يل ركود اقتصادي چند ساله اخير افغانستان مي باشد. دخالت دولت و
سرمايه گذاري دولت در اقتصاد مهمترين پاسخ براي از بين بردن اين ركود اقتصادي است. كينز برجسته ترين اقتصاددان طرفدار دخالت دولت در حالت عدم كارايي سيستم بازار آزاد مي باشد كه با نظريات خود در دهه 1930 اقتصاد جهان غرب را متحول كرد. اقتصاد دولتي و دخالت دولت در دهه 1930 در آلمان اين كشور را از ركود بزرگ دهه 1930 نجات داد. به طوري كه آلمان تنها كشور در بين كشور هاي غربي بود كه از اين ركود جان سالم به در برد.
دكتر شاخت وزير اقتصاد آلمان نازي با به كار بردن نظريات نانوشته كينز و دخالت دادن دولت در اقتصاد و افزايش مخارج نظامي دولت و ساختن كارخانه ها، جاده ها، ساختمانها و توليد تجهيزات نظامي باعث شد تا آلمان پس از هم پاشيدگي اقتصادي ناشي از جنگ جهاني اول و داشتن بدهي هاي زياد مالي از اين جنگ سربلند بيرون آيد. در حالي كه در دهه 1930 خيل بيكاران در آمريكا و انگليس و كشورهاي اروپايي دچار سردرگمي شده بودند، كارگران و مردم آلمان در همين دهه در حد اشتغال كامل كار
مي كردند.
در اقتصاد فروپاشيده و سردرگم افغانستان نظام بازار آزاد جواب نخواهد داد. چون نبود امكانات اوليه مثل جاده ها، مخابرات و وسايل ارتباط جمعي قوي و نيز عدم وجود ساختار مالي قوي و نيز وجود دو گانگي اقتصادي در كشور و نيز ويران شدن كارخانه ها و مدارس و ادارات دولتي كه جزء سرمايه هاي يك كشور محسوب مي شوند، نمي توانند بهره وري كامل از منابع توليد را تضمين كند. مهمترين وظيفه اصلي بانك مركزي افغانستان در مرحله اول چاپ پول در داخل كشور است. اين اصلي ترين وظيفه بانك مركزي هيچگاه در هيچ يك از دوران هاي سياسي كشور محقق نشده است. حتي شنيده مي شود كه بانك مركزي افغانستان تمام ارز هاي خارجي خود را كه به عنوان كمك هاي بلاعوض دريافت مي كند، هزينه چاپ و انتشار پول ملي مي كند. اين در حالي است كه هزينه چاپ پول بايد به عنوان در صدي از خود پول چاپ شده پرداخت شود.
دولت مي تواند تمام موسسات و سازمانهاي دولتي و غيردولتي خارجي كمك كننده به افغانستان را ملزم به پر داخت كمك هاي خود به ارزهاي خارجي از طريق بانك مركزي افغانستان نمايد. در اين صورت باعث مدرنيزه، مكانيزه و نيز قدرتمند شدن بانك مركزي در بازار ارزهاي خارجي داخل كشور خواهد شد.
از سويي، حتي كمك هاي بلاعوض دولت به كارمندان دولت به صورت دلار پرداخت مي شود كه اين باعث ضربه شديد اقتصادي مي گردد. رواج ارز هاي خارجي به خصوص دلار در افغانستان باعث عدم اعتماد مردم به پول ملي شده است، به طوري كه در اكثر معاملات خود سعي مي كنند از ارزهاي خارجي به جاي پول ملي استفاده كنند. اين باعث خواهد شد تا ضريب گردش پول در افغانستان به صفر برسد. خود اين امر باعث كاهش شديد نقدينگي و ايجاد ركود در كشور خواهد شد. از طرف ديگر باعث كاهش شديدتر عرضه و توليد خواهد گرديد. ايجاد اعتماد ملي به واحد پول كشور و حذف كردن
ارزهاي خارجي از صفحه اقتصاد و كشاندن ارز هاي خارجي فقط در بازار پول و ارز، يكي از مهمترين سياست هاي بانك مركزي افغانستان است.
پرداخت معاش و حقوق تمام كارمندان دولت حتي كمك هاي بلاعوض دولت به كارمندان پايين رتبه و بالا رتبه حتي در سطح وزير و رئيس جمهور به پول ملي از ديگر سياستهاي اصلي بانك ملي افغانستان مي باشد. گسترش شعبه هاي اين بانك در تمام ولايات براي پرداخت بهتر و سريعتر معاش كارمندان محلي با عث خواهد شد تا ضريت فزايندگي پول افزايش يابد. افزايش اين ضريب باعث افزايش تو ليد و رشد اقتصادي خواهد گرديد.
استفاده از ارزهاي خارجي در معاملات باعث راكد ماندن پول كشور خواهد شد و مثل اين است كه مردم و دولت هزينه زيادي بابت چاپ و انتشار اين پول پرداخت نمايند، بعد به جاي استفاده از اين پول از پول خارجي استفاده كنند. در صورت استفاده از پول خارجي در معاملات، آيا بهتر نيست اصلا پول چاپ نشود تا هزينه هاي چاپ و انتشار نيز به گردن دولت و مردم نيفتد.
اصولاً فلسفه چاپ پول چيست؟ چرا در جهان هر كشور خود پول چاپ مي كند؟ چرا كشورها از ارزهاي خارجي به جاي پول ملي استفاده نمي كنند؟ چرا دولتها حاضرند هزينه هاي فراوان بابت چاپ و انتشار پول پرداخت كنند، ولي حاضر نيستند از پول خارجي به عنوان پول ملي استفاده كنند؟
در اينجا اصولاً اقتصاددانان بانك مركزي افغانستان فلسفه چاپ پول را فرا موش
كرده اند، چرا پولي كه در يك كشور خارجي اروپايي چاپ مي شود و هزينه زيادي براي حمل و انتقال آن به افغانستان پرداخت مي شود، در كشور خاك بخورد و فقط در معاملات تجاري كمتر از 5000 افغاني و پرداخت حقوق كارمندان دون پا يه محلي و دولتي استفاده مي شود.
در هر حال، اقتصاد افغانستان در ابتداي راه است و تصور نمي شود چندان پيچيده و مبهم باشد كه نتوان براي آن راه حلي يافت. با نگرش بر نظريه هاي مختلف مي توان ديدگاههاي خود را در مورد آن تجديد نظر كرد و راه حلهاي نويني را آموخت..

نظريه هاي رشد
تاریخ نظريه هاي رشد اقتصادی از زمان نوشتن کتاب ثروت ملل آدام اسمیت و الگوهای رشد کلاسیک در قرن بیستم و نیز الگوهای نئوکلاسیک دهه سوم قرن بیستم که آغازگر الگوهای رشد است، تا الگوهای رشد نوین که عملاً از نیمه دوم دهه 80 این قرن شروع شده و تا اکنون ادامه دارد می پردازد. شايد بتوان گفت كه نظريه‌هاي مدرن رشد اقتصادي با مقالة‌ نئوكلاسيك و سي صفحه‌اي رابرت سولو ( 1956 )‌ با عنوان “مقاله‌اي دربارة‌ نظرية‌ رشد اقتصادي” شروع شد. اما در عين حال وي در سخنراني جايزة‌ نوبل خود (1987) چنين اظهار مي‌دارد:
« نظرية‌ رشد با مقالاتي كه در سالهاي 1956 و 1957 نوشته‌ام آغاز نشد و مسلماً‌ آنجا نيز خاتمه نيافت. شايد نظرية رشد با كتاب ثروت ملل (1776) آدام اسميت و يا حتي قبل از آن آغاز شده باشد. »
با اين حال اين مقاله، عملاً‌ روي بسياري از حوزه‌هاي اصلي علم اقتصاد تأثير زيادي داشته است. بخصوص روي توسعة اقتصادي، اقتصاد مالي، تجارت بين‌المللي، اقتصاد پولي، ماليه عمومي و اقتصاد منابع.

نظريه رشد كلاسيك
در واقع بايد گفت كه نظرية‌ رشد به طريقي نيز به ديويد هيوم برمي‌گردد كه معتقد به تجارت آزاد همراه با تأكيد بر سهم بيشتر مردم، توليدكنندگان صنعتي و كشاورزان بود و موتور اين رشد را چنين توصيف مي‌كند. « تجارت خارجي از طريق واردات مواد لازم براي صنايع جديد را فراهم مي‌كند و از طريق صادرات كالاهايي كه در داخل كشور مصرف ندارند، موجب ايجاد كار در برخي از صنايع كه در توليد كالاهاي خاص فعال هستند مي‌شود…. »
در حالي كه معادلة اصلي رشد هيوم، تشكيل سرمايه (پس‌اندازـ سرمايه‌گذاري)، ‌ثمره توسعه و گسترش تجارت و بازدة فعاليتهاي خلاق بود. معادلة رشد دوست جوان‌تر او، آدام اسميت، بر اساس سه عامل كار، زمين و سرمايه پايه ‌ريزي شد كه مثل هيوم تجارت آزاد را موتور رشد اقتصادي مي‌دانست. همچنين بيشترين سهم اسميت، اين بود كه پنداره بازده‌هاي فزاينده مبتني بر تقسيم كار در اقتصاد وارد كرد. الگوي(رشد)‌ توسعه اسميت بر اثر انباشت سرمايه‌اي كه منابع صنعت ايجاد مي‌كند، به حركت درمي‌آيد و قوة محركه در سرمايه‌گذاري مانند تمام الگوهاي كلاسيك از ميزان سود ناشي مي‌شود(تيرل وال. فرهنگ. حسيني. 1378).
اقتصاددانان چون توماس مالتوس و ديويد ريكاردو كه هر دو از اقتصاددانان بدبين بودند ديدگاههاي ديگري را بر روي رشد اقتصادي باز كردند. مالتوس انباشت سرمايه، با روري خاك و نوآوري‌هاي كاراندوز را عامل رشد مي‌داند. تأكيد وي بيشتر روي اثر نرخ رشد جمعيت بر رشد اقتصادي است. ريكاردو رشد اقتصادي را بيشتر از ديدگاه توزيع ثروت بررسي مي‌كند در نظر وي نزولي بودن و صعودي بودن بازدة‌ نقش، محوري در رشد بلند مدت اقتصادي دارد.
جان استوارت ميل نظرية‌ رشد خود را بر اساس عواملي چون زمين، نيروي كار و سرمايه و ميزان بازدهي آنها و عوامل تأثيرگذاري بر توانايي تك‌تك آنها در كتاب «اصول اقتصاد سياسي» بحث و بررسي مي‌كند. از ديگر نظريه پردازان كلاسيك رشد اقتصادي مي‌توان به كارل ماركس اشاره كرد كه كتاب مشهورش سرماية (1867)‌ فروپاشي سرمايه‌داري را پيش‌بيني كرد و در عين حال مازاد سرمايه‌داري را سرچشمه انباشت سرمايه و انگيزه اصلي رشد مي‌دانست (روستو، قره باغيان. 1374).

نظريه رشد نئوكلاسيك
پس از ماركس اقتصاددانان نئوكلاسيك چون مارشال در كتاب اصول علم اقتصاد (1890)‌ مدل رشد خود را با تأكيد بر عوامل تعيين كننده توزيع درآمد و متغيرهاي نرخ پس‌انداز و نرخ افزايش كميت و كارآيي نيروي كار بررسي مي‌كند. آرتور پيگو، لئون والراس،‌ ويلفردو پارتو و اروينگ فيشر از ديگر نظريه‌پردازان رشد نئو كلاسيك بودند كه سهم با ارزشي در گسترش رشد اقتصادي داشتند. ولت ويتمن روستو، جان مينارد كينز (1936)‌ و جوزف شومپيتر (1934) جداي از اقتصاددانان نئوكلاسيك روي نظرية رشد كار كردند، بويژه شومپيتر كه نگرش دروني به نظريه‌ رشد مي‌اندازد و با تأكيد بر نوآوري و اختراع آنها را از عوامل اصلي رشد اقتصادي مي‌شمارد (روستو، قره باغيان. 1374).
شومپیتر كسب سود را از عوامل ايجادكننده نوآوري و اختراع مي‌داند كه باعث افزايش بهره‌وري در توليد و جذب نيروي كار و بهبود شرايط و روشهاي توليد در بلند مدت مي‌گردد. اين اقتصاددانان كلاسيك همراه با فرانك رمزي (1928)، اليان يانگ (1928)‌، فرانك كنت‌(1944) و جوزف شومپيتر (1934) بسياري از عوامل اصلي نظريه‌هاي مدرن رشد اقتصادي را بيان كردند. اين نظريه‌ها شامل ديدگاههاي اصلي چون رفتار رقابتي وتعادل پويا، قانون بازدة‌ نزولي و رابطه‌اش با تراكم سرماية فيزيكي و انساني، اثر متقابل بين نسبت سرماية درآمد و نرخ رشد جمعيت،‌ اثرات پيشرفت فني در شكلهايي چون افزايش تخصصهاي نيروي كار و اكتشافات كالاهاي جديد و روش‌هاي توليد، و قانون قدرت انحصاري مانند يك مشوق براي تكنولوژي پيشرفته بوده است. (‌بارو، سالايا مارتين، 1995)
از نقطه نظر زماني، شروع نظرية‌ مدرن، مقالة كلاسيك رمزي است، كاري كه چند دهة‌ پيش از اين زمان نوشته شده بود. با اين حال تا دهة 1960 اقتصاددانان از ديدگاه رمزي استقبال چنداني نكردند. بين رمزي و دهة 1950، هارود (1939)‌ و دومار (1946)‌ تلاش نمودند تا تحليل كينزي را با عوامل رشد اقتصادي تلفيق كنند. آنها از تابع توليد بدون جانشين ميان داده‌ها استفاده كردند. با اينكه اين مقالات يك تحقيق خوبي را در آن زمان ارائه دادند ، اما نقش خيلي كمي را در افكار امروزي (رشد اقتصادي) بازي مي‌كنند.

نظريه رشد كينز
كينز در پاسخ به شرايط ركود اقتصادي سالهاي 1932-1929 ( 1311-1308 ه.ش) كه جهان سرمايه داري را فرا گرفته بود، نظريه خود را براي تبديل ركود اقتصادي به رونق و شكوفايي در كتابي تحت عنوان نظر يه عمومي در سال 1936 ابراز داشت. در طول سالهاي ركود بزرگ درآمد ملي آمريكا از 87 ميليارد دلار در سال 1930 با تنزل پياپي پس از 4سال به حدود 39 ميليارد دلار در سال 1933 رسيد. در اين چهار سال سطح زندگي به بيست سال قبل برگشته بود و توليد ناخالص ملي يكباره نصف شد. خيل انبوه بيكاران در همه جا سرگردان و حيران بودند.
برخلاف نظريه آدام اسميت، هيچ اميدي به ساز و كار خود تنظيمي بازار وجود نداشت. در اين زمان كينز در نظريه خود بر خود تنظيمي اسميت ايرادات زير را وارد ساخت: نخست اينكه اقتصادي كه دچار كسادي و ركود شود ممكن است در همان وضعيت بماند، يعني هيچ عامل درو ني در اين حالت وجود ندارد كه آن را نجات دهد. دوم اينكه پيشرفت به سرمايه گذاري بستگي دارد، زيرا اگر پس اندازها مورد استفاده قرار نگيرد حركت مارپيچي دهشتناك انقباضي آغاز مي گردد. سوم اين كه سر مايه گذاري در اقتصاد به منزله چرخ غير قابل اطمينان است در رانندگي، بي آنكه بازرگان مقصر باشد همواره در معرض تهديد اشباع است و اشباع متضمن كاهش اقتصادي است.
كينز با بررسي وضع وخيم اقتصادي– اجتماعي راه حل را دخالت دولت در شرايط ناكارايي ساز و كار بازار دانست: چون كه نظريه عمومي به روشني خاطر نشان مي كرد كه فاجعه اي كه به آمريكا، و در واقع به تمام دنياي غرب روي آورده است، فقط حاصل كافي نبودن سرمايه گذاري در بخش بازرگاني است و از اين روي درمان آن كاملاً منطقي است: هر گاه بازرگاني خود قادر نباشد گسترش يابد، حكومت بايد اين بدن بيمار را از جا بلند كند... . اگر موسسه خصوصي قادر نبود طرح مهمي را براي سرمايه گذاري به اجرا درآورد، دولت بايد به بهترين وجه ممكن جاي آن را پر كند. احتياج به حركت و تحريك، به هر صورتي كه باشد چنان ضروري و الزام آور است كه تقريبا هر كار و اقدامي بهتر از آن است كه دست روي دست گذا شته شود و كاري انجام نگيرد. اگر مستقيماً نمي شود سرمايه گذاري را به حركت در آورد، دست كم بخش مصرف را كه مي توان تحريك كرد.
از دهه چهل ميلادي به بعد، درست بعد از جنگ جهاني دوم، دخالت دولت در اقتصاد و انجام سرمايه گذاريهاي گوناگون، يا انجام هزينه هاي اجتماعي، مخارج زيربنايي اقتصادي، نظامي و غيره، به امري متداول براي جلوگيري از ركود اقتصادي تبديل شد. اگر كلاسيك هاي جديد دخالت دولت را فقط به عنوان نظارت دولتي قبول داشتند، كينز نظام بازار را حتي در شرايط رقابتي ناكارا مي دانست.
كينز بيان مي كند كه نظام بازار مدام در معرض بي ثباتي مزمن است و نمي تواند بهره برداري كامل از صنايع مولد جامعه را تضمين كند. كينز نه تنها نياز مداخله جدي دولت در امور اقتصادي را آشكار مي نمايد، بلكه اعلام مي دارد كه امساك از مصرف لزوماً يك فضيلت اجتماعي نيست. همچنين كينز ابراز مي دارد كه نظام بازار اساساً وقتي خوب عمل مي كند كه بخت يار باشد. چنين نظامي در شرايط مساعد مي تواند به دستاوردهاي توليدي چشم گيري برسد، اما بي ثباتي جزء سرشت آن است. بنابراين دولتها مسئوليت عمده تنظيم و ارشاد اقتصاد را بر عهده مي گيرند تا بازار همه توان خود را ظاهر گرداند.
يافته هاي كينز به ميزان زيادي در انديشه و خط و مشي اقتصادي كشورهاي سرمايه داري جذب شد. اقتباس شيوه كينز يكي از عوامل مهمي بود كه ثبات زيادي به اقتصاد اين كشورها در سال هاي پس از جنگ دوم جهاني بخشيد. كينز چون فردريك ليست و برخي از كلاسيكهاي جديد، لزوم دخالت دولت در اقتصاد را مطرح مي سازد. به علت فقدان ساز و كار خود تعادلي در اقتصاد، كينز دخالت اقتصادي دو لت را در دوره هاي كسادي براي پشت سر گذاشتن بحران اقتصادي ضرو رتي حياتي مي داند. براي وي اينكه در بلند مدت در اثر به كار گيري اين سياست چه بر سر اقتصاد خواهد آمد مسئله مهمي نيست، او درباره اقتصادي كه در حال نابودي است مي انديشيد و براي رهايي آن از مرگ راه حل ارائه مي كند.

نظريه رشد سولو- سوان
همانطور كه در ابتداي نوشته گفته شد، مهمترين مقاله در مورد نظرية‌ رشد اقتصادي كه مورد قبول همگان قرار گرفت، مقاله هاي نئوكلاسيك سولو (1956)‌ و سوان (1956)‌ بود، كه پاية‌ اصلي نظريه‌هاي رشد اقتصادي در دهه‌هاي بعدي شد. دليل پذيرش الگوي (سولوـ سوان) استفاده از تابع نئو كلاسيكي،‌ فرض بازدة ثابت نسبت به مقياس، قانون بازدة‌ نزولي در داده و وجود كشش جانشيني مثبت بين داده‌ها بود.
اين تابع توليد، با قانون نرخ ثابت پس‌انداز براي ايجاد الگوي تعادل عمومي بسيار ساده، در اقتصاد تركيب شده است. اولين پيش‌بيني اين مدلها، كه بطور جدي در سالهاي اخير تصريح شده اند، همگرايي مشروط است. پايين بودن سطح اوليه توليد ناخالص داخلي سرانه واقعي،‌ كه با موقعيت بلند مدت يا تعادل حالت پايدار ارتباط دارد، باعث سريعتر شدن نرخ رشد مي‌گردد. اين خاصيت ناشي از فرض بازدة‌ نزولي سرمايه است اقتصادهايي كه نسبت سرمايه به كارگر كمتري دارند (به نسبت سرمايه به كارگر بلند مدت ارتباط دارد) متمايل به نرخ‌هاي بازده بالا و نرخ‌هاي رشد زياد هستند. همگرايي به اين دليل شرطي است كه سطوح اوليه سرمايه سرانه و محصول در حالت پايدار،‌ وابسته به، در مدل (سولو ‌ـ‌ سوان)، نرخ پس‌انداز، نرخ رشد جمعيت و موقعيت تابع توليد است، خصوصياتي كه ممكن است كه در ميان اقتصادها بسيار گوناگون باشد. مطالعات تجربي اخير نشان داده‌اند كه بايد منابع اضافي در مقطع كشورهاي گوناگون، بخصوص اختلافات در سياستهاي دولت ذخيره اوليه سرماية انساني را در نظر بگيريم. نكته اصلي، مفهوم همگرايي شرطي است ـ خصوصيت اصلي مدل (سولو ـ سوان) ـ كه قدرت توضيحي قابل توجهي براي رشد اقتصادي در ميان كشورها و منطقه‌ها دارد.
پيش‌بيني ديگر مدل(سولو ـسوان) آن است كه، در غياب پيشرفتهاي پوياي تكنولوژي، ‌ رشد سرانه عاقبت متوقف مي‌شود. اين پيش‌بيني كه به نظر مالتوس و ريكاردو شباهت دارد، همچنين ناشي از فرض بازدة نزولي سرمايه است. به هر حال ما اكنون شاهد نرخ‌هاي مثبت رشد سرانه هستيم كه مي‌تواند در طول يك قرن يا بيشتر ثابت بماند و در عين حال اين نرخهاي رشد تمايل به كاهش نداشته باشند.
نظريه‌پردازان رشد نئوكلاسيكي در اواخر 1950 و 1960 نقص اين مدلها را شناختند و با فرض كردن اينكه پيشرفت فني توسط يك روش برونزا ايجاد مي‌گردد به اين مشاجرات خاتمه دادند. اين شيوه مي‌تواند نظريه را با يك نرخ رشد سرانه امكان پذير در بلند مدت وفق بدهد. در حالي كه پيش‌گويي همگرايي شرطي نيز حفظ شده باشد. در هر حال، نقطة ضعف آشكار آن است كه نرخ رشد سرانه بلند مدت فقط بوسيله‌ يك عامل تعيين شده است ـ نرخ پيشرفت فني ـ كه خارج از مدل مي‌باشد. (نرخ رشد بلند مدت سطح توليد، در يك نظرية استاندارد،‌ همچنين به ميزان نرخ رشد جمعيت و ساير عوامل كه برونزا هستند، بستگي دارد)‌. بنابراين ما با يك مدل رشد روبرو هستيم كه هر چيزي را توضيح مي‌دهد بجز رشد بلند مدت را، بطور آشكار موقعيت غير قابل قبولي دارد.
كاس (1965)‌ و كافمنز (1965) تجزيه و تحليل مصرف كننده رمزي را وارد الگوي رشد نئوكلاسيكي كردند، بنابراين نرخ پس‌انداز را به صورت درونزا تعيين كردند. اين توسعه فقط براي تعادل موقت پويا، فني تر است، با اين حال متمايل به حفظ كردن فرضيه‌هاي همگرايي مشروط مي‌باشد. پس‌انداز درونزا همچنين نتوانسته وابستگي نرخ رشد سرانة بلند مدت را به پيشرفت برونزا حذف كند. تعادل مدل رشد نئوكلاسيكي از نوع (كاس ـ كافمنز) بوسيلة يك عدم تمركز ـ عوامل توليد، كار و سرمايه‌ هر يك داراي ساختار رقابتي هستندـ كه به عوامل، به اندازة توليد نهايي آنها پرداخت مي‌شود، ‌ مي‌تواند حمايت شود. وارد كردن نظرية‌ تغييرات تكنولوژي در ساختار نئوكلاسيكي مشكل است، زيرا فروض استاندارد رقابت نمي‌تواند باقي بماند. تكنولوژي پيشرفته بوسيلة خلق انديشه‌هاي جديد ايجاد مي‌گردد، كه خصوصاً‌ بي‌رقيب هستند و بنابراين شامل انواع كالاهاي عمومي هستند.
ارو (1962‌) و ششنسكي (1967) مدلهايي را ايجاد كردند كه در آن انديشه‌ها توسط توليد محصول يا سرمايه‌گذاري و مكانيزم- عمل كن و بياموز- توضيح داده شده اند. در اين مدلها، كشفيات هر فرد فوراً‌ وارد اقتصاد مي‌شود و روند گسترش آن سريع است و امكان دارد به صورت فن‌آوري در دسترس همه باشد، ‌زيرا دانش غير رقابتي است. رومر(1986)‌ بعداً‌ نشان داد كه ساختار رقابتي در اين مورد براي تعيين يك تعادل نرخ تكنولوژي پيشرفته مي‌تواند باقي بماند، اما در نتيجة نرخ رشد نوعاً بهينه پارتو نخواهد بود.
به طور كلي، ساختار رقابتي شكسته خواهد شد اگر كشفيات وابسته به بخشي از تلاش سودمند تحقيق و توسعه باشد و نيز اگر اختراعات فردي به تدريج به ساير توليدكنندگان گسترش يابد. در حالت واقعي، نظرية عدم تمركز پيشرفت تكنولوژي،‌ نياز به تغييرات اصلي در مدل رشد نئوكلاسيكي براي پيوستن به مدلهاي رقابت كامل دارد. اين ضميمه‌ها تا زمان تحقيق رومر(1990، 1987) كه در اواخر دهة‌ 1980 آن را انجام داد،‌ به اين نظريه اضافه شد.
كار، كاس (1965)‌ و كافمنز (1965)‌ الگوي رشد نئوكلاسيك را توسعه داد. پس از آن نظرية‌ رشد بي‌اندازه تكنيكي شد و ارتباط خود را با كاربردهاي تجربي از دست داد. در مقابل از اقتصاددانان توسعه خواسته مي‌شد كه توصيه‌هايي براي كشورهايي كه داراي اقتصاد بيمار هستند ارائه نمايند كه از نظر تكنيكي ساده و روان و همچنين كاربرد آنها از نظر تجربي آسان و مفيد باشد. بنابراين زمينه‌هاي توسعه اقتصادي و رشد اقتصادي از هم جدا شده و دو زمينة‌ كاملاً‌ مجزا بوجود آمده است.
احتمالاً‌ به خاطر فقدان تناسب تجربي، نظرية‌ رشد به طور مؤثري به عنوان زمينة تحقيق فعالي در اوايل دهة‌ 1970، در شرف انقلاب انتظارات عقلايي و شوكهاي نفتي از بين رفت. براي 15 سال، اقتصاد كلان بر روي نوسانات كوتاه مدت متمركز شده، اكثر مقالات مهم، شامل تركيب انتظارات عقلايي در الگوي ادوار تجاري، راهنماي بهبود براي ارزيابي سياست و كاربرد روشهاي تعادلي عمومي در نظريه ادوار تجاري واقعي بود.

نظريه رشد درونزا
از اواسط دهة‌ 1980،‌ تحقيق بر روي رشد اقتصادي يك پيشرفت جديد را تجربه كرد. كه توسط كارهايي از رومر (1986)‌ و لوكاس (1988)‌ شروع شد. انگيزة‌ اصلي اين تحقيقات مشاهده (يا يادآوري) تعيين كننده‌هاي رشد بلند مدت اقتصادي كه نتايج و پيامدهاي بسيار مهمتري نسبت به مكانيزم ادوار تجاري يا اثرات ضد ادواري سياستهاي پولي و مالي دارد، بود. اما شناخت اهميت رشد بلند مدت اقتصادي فقط در اولين مرحلة خود است. براي درك بيشتر(رشد بلند مدت اقتصادي) بايد از محدوديت ‌هاي مدلهاي رشد نئوكلاسيك، كه درآن نرخ رشد سرانة‌ بلند مدت توسط نرخ رشد تكنولوژي برونزا تعيين شده و ثابت مي‌ماند، دوري مي‌كرد. بنابراين در يك يا چند مقاله اخير نرخ رشد بلند مدت در درون مدل يا الگو تعيين مي‌گردد، از اين رو به آنها مدلهاي رشد درونزا مي‌گويند.
امواج اوليه اين تحقيقات جديدـ رومر (1986)، لوكاس (1988)، ربلو (1991)‌ـ كه بر اساس كارهاي ارو(1962) ، ششنسكي (1967) و اوزاوا (1965)‌ بنا شده بود و به طور واقعي نتوانستند يك نظرية‌ تغييرات تكنولوژيكي ارائه كنند. در اين نوع مدلها، رشد به دليل بازده سرمايه‌گذاري در كالاهاي سرمايه‌اي كارا و عمومي ـ كه شامل سرماية انساني است ـبه طور نامحدود پيشرفت مي‌كند، لزوماً‌ توسعة‌ اقتصادي كاهش نمي‌يابد(اين نظريه به كنت (1944)‌ بر مي‌گردد). اثرات سرريزهاي دانش ناشي از توليدكنندگان و اثرات خارجي سود ناشي از سرماية‌ انساني بخش‌هايي ازاين روند هستند، فقط به اين دليل كه آنها از بازدة‌ نزولي انباشت سرمايه جلوگيري مي‌كند.
پيوستگي‌ نظريه‌هاي تحقيق و توسعه و رقابت كامل در ساختار رشد، ‌توسط رومر (1987،‌1990) و نيز توسط مقالات عالي آقيون و هاويت (1992)، ‌گراسمن و هلپمن (1991، بخش 3،4) شروع شد. در اين نوع مدلها، تكنولوژي پيشرفته ناشي از عملكرد فعاليتهاي تحقيق و توسعه است، اين فعاليتها خود ناشي از جوايز ارزنده‌اي است كه شركت‌هاي انحصاري به تحقيق و توسعه مي‌پردازند. اگر در هيچ يك تمايلي براي خارج شدن از خلق انديشه‌ها وجود نداشته باشد، نرخ رشد دربلند مدت مثبت باقي خواهد ماند.
بنابراين نرخ رشد و فعاليتهاي اصلي و نوآوري به دليل اختلالات ناشي از توليد كالاهاي جديد و روشهاي توليد داراي بهينة‌ پارتو نخواهدبود و در اين ساختارها، رشد بلند مدت به فعاليتهاي دولت، مانند ماليات،‌ حمايت از حقوق و قانون، موقعيت ساختار خدمات، حمايت عقلايي از حقوق دارايي و مقررات تجارت بين‌المللي، بازارهاي مالي و ساير جوانب اقتصاد بستگي دارد. بنابراين دولت قدرت بالقوه بزرگي براي تأثير مثبت يا منفي بر روي نرخ رشد بلند مدت است.
تحقيقات جديد شامل مدلهاي گسترش تكنولوژي نيز است. در اقتصادهاي بزرگ تحليل و بررسي كشفيات با روند پيشرفت فني، راههاي مطالعه، گسترش و كپي برداري در اين اقتصادها بستگي دارد. زيرا كپي برداري و تقليد هزينة اختراعات كم مي‌كند. از طرفي اين مدلها (مدلهاي گسترش تكنولوژي) شكلي از همگرايي شرطي را كه مدلهاي نئوكلاسيك نيز بيان كرده بودند پيش‌بيني مي‌كنند. عامل برونزاي ديگري كه در مدل رشد نئوكلاسيك است نرخ رشد جمعيت مي‌باشد. نرخ رشد بالاي جمعيت باعث كاهش، در سطح سرمايه در تعادل آرام و توليد سرانه كارگر و به دنبال آن باعث كاهش در نرخ رشد سرانة‌ درآمد براي سطح اوليه توليد سرانه مي‌شود.
مدلهاي كلاسيك (استاندارد) اثرات درآمد سرانه و نرخ‌هاي دستمزد را روي رشد جمعيت در نظر نمي‌گيرند، همچنين منابع استفاده شده در روند تربيت كودكان را نيز حساب نمي‌كنند. مهمترين فرق بين نظريه‌ رشد دهة 1960 و دهة‌ 1980 و 1990 آن است كه تحقيقات اخير توجه ويژه‌اي به كاربرد تجربي و ارتباط بين نظريه و داده‌ها دارد. تعدادي از اين كاربردها ديدگاههايي از نظرية قديمي تر را بسط داده و در كاربردهاي تجربي استفاده كرده‌اند، ‌كه به طور قابل ملاحظه‌اي پيش‌بيني همگرايي شرطي الگوي رشد نئوكلاسيكي را بيان مي‌كند. ديگر تجزيه و تحليل‌ها بيشتر نظريه‌هاي جديد رشد درونزا را شامل،‌ قوانين بازده افزايشي، فعاليتهاي تحقيق و توسعه، سرماية‌ انساني و الگوي گسترش تكنولوژي را مستقيماً‌ به كار مي‌برد (بارو و سالايامارتين. 1995).

مقايسه الگوهاي رشد برونزا و درونزا
« نظرية‌ رشد و توسعة‌ به همان قدمت خود علم اقتصاد است.» شايد بتوان اين گفتة‌ پروفسور تيرل وال(1999) را اين گونه تعبير كرد كه :“ نظرية رشد درونزا به همان قدمت نظرية‌ رشد و توسعه است”. زيرا يكي از پرسشهايي كه نظريه رشد درونزا اكنون در حال مطرح كردن و در پي جواب يافتن براي آن است، از عصر آدام اسميت و در خود كتاب او و حتي شايد بتوان اين سؤال را از عنوان كتاب وي دريافت، آغاز شد و آن اين است كه: چرا آهنگ رشد و توسعه ميان كشورها متفاوت است؟ و دلايل اين تفاوت در رشد چه مي‌تواند باشد؟
دليل دومي كه مي‌توان ارائه كرد اين است كه يكي از اصول و فروض اصلي نظرية رشد درونزا، فرضية‌ بازده ‌هاي فزاينده مي‌باشد. اساساً‌ اين نظرية ها(درونزا) با كنار گذاشتن فرض بازده‌هاي كاهندة و روي دست گرفتن فروض بازده‌هاي فزاينده و ثابت نسبت به مقياس در دهة‌ 1980 آغاز شدند. اين فرض را آدام اسميت (1776) در 225 سال پيش با انتشار كتاب خود بيان نمود. پروفسور تيرل وال (1999) در كتاب خود با عنوان “ رشد و توسعه ”‌ در اين مورد چنين مي‌نگارد:‌ « از جملة، بيش‌ترين سهم اسميت، اين بود كه پندارة بازده‌هاي فزاينده مبتني به تقسيم كار را در اقتصاد وارد كند. وي تقسيم كار را به عنوان اساس اقتصاد اجتماعي ( با دستاوردهاي تخصصي ) درك كرد.»
علت سوم كه مي‌توان به آن اشاره كرد. قاعدة‌ اصلي الگوي اسميت است كه بيان مي‌دارد: تقسيم كار محدود به ابعاد بازار است. اسميت موانع بر سر راه تجارت آزاد را محدود كنندة‌ بازار و تقسيم كار و در نتيجه باعث از بين رفتن دستاوردهاي تخصصي مي‌داند. وي به نقش تجارت آزاد و صادرات در فراگرد رشد و توسعه در كتاب خود چنين مي‌نويسد: «صنعت كارخانه‌اي بدون بازار وسيع خارجي نمي‌تواند در اين كشورها شكوفا شود: يا در كشورهايي با وسعتي چنان ناچيز كه فقط مي‌تواند با بازار بسيار ضعيف داخلي، جوابگو باشد. يا در كشورهايي كه ارتباطات ميان يك شهر و ديگر نقاط به قدري مشكل است كه دستيابي به يك كالاي محلي خاص، براي برخورداري كلي بازار داخلي كشور از آن امري غير ممكن مي‌نمايد.»
تجارت آزاد و فن‌آوري ناشي از انتقال سرمايه‌گذاري و نيز افزايش مهارت و تخصص نيروي كار در اثر سرمايه‌گذاري خارجي يكي از فروض نظرية‌ رشد دورنزا مي‌باشد، كه توسط آن پيشرفت فني و تكنولوژي را درونزا مي‌نمايند. (گراسمن و هلپمن، (1991)، رويورا ـ باتز و رومر، (1991)). تجارت آزاد، گسترش ابعاد بازار، همراه با انتقال دانش يكي از وجوه مشترك فرضية‌ آدام اسميت و نظريه‌پردازان رشد درونزا مي‌باشد. به خوبي روشن است كه اهميت تجارت آزاد يا افزايش ابعاد بازار و اهميت آن به ايجاد فن‌آوري و افزايش مهارت تخصصي نيروي كار در سخن اسميت اشاره شده است كه خود نشان دهندة‌ وجه مشترك نظريات اسميت و الگوهاي رشد درونزا مي‌باشد.
دليل چهارم را نيز مي‌توان از خود نوشته‌هاي آدام اسميت بيان نمود. وي سه سرچشمة‌ براي بازده‌هاي فزاينده را بيان مي‌كند: «اين افزايش زياد در مقدار كاري كه در نتيجه‌ تقسيم كار، شمارة يكساني از افراد قادرند انجام دهند به مسبب سه موقعيت مختلف است:‌ نخست در نتيجة‌ افزايش مهارت در هر كارگر معين است (كه امروزه ما يادگيري عملي مي‌ناميم). در ثاني، صرفه‌جويي در وقت كه معمولاً‌ در گذر از يك قطعه به ديگري به هدر مي‌رود و سرانجام بر اثر اختراع شمار زيادي ماشين آلات كه كار را آسان و مختصر مي‌كنند و يك فرد را قادر مي‌سازد كار چند نفر را انجام دهد.»‌
در اين نوشته اسميت دو ساختكار ديگر الگوهاي رشد درونزا را آشكار مي‌كند. اول اينكه با انجام تقسيم كار مهارت و تخصص نيروي كار افزايش مي‌يابد كه در گفتة‌ اسميت بيان شده، يادآور ساختكار الگوي رشد درونزای “ عمل كن و بياموز” ارو ‌(‌1962)، ششنسکی(1967) و اوزاوا(1965) است. دوم، باافزایش مهارت وتخصص نیروی کار واختراع و نوآوری توسط نیروی کارمتخصص که در موقعیت سوم اسمیت بیان شده، اشاره به ساختکار دوم الگوهای رشد درونزا مبتنی بر تغییر فن آوری درونزا ناشی از اختراع و نوآوری توسط محققانی که با هدف معرفی ایده های جدید و نیز تمایل به سودآوری از اختراعات خود، توسعه فن آوری را درونزا می کنند، اشاره دارد. این الگو را رومر(1990)، جونز(1995)، گراسمن و هلپمن(1994) و آقيون و هويت(1992) توسعه دادند.
شايد قويترين دليل و مهمترين وجه اشتراك نظريات آدام اسميت و اصول نظريه‌هاي رشد درونزا در نظرية‌ دست نامرئي آدام اسميت خلاصه شود. زيرا همان طور كه آدام اسميت هيچ عامل خارجي را براي تحميل به اقتصاد باز و تجارت آزاد نمي‌پذيرد و معتقد به رها كردن اقتصاد به حالت طبيعي خود است. همچنين معتقد است كه اين خودخواهي افراد است كه باعث پيشرفت اقتصاد و جامعه مي‌شود، نه خير خواهي آنها: «از خيرخواهي قصاب، آبجوساز، يا نانوا نيست كه ما شام داريم، بلكه منافع آنها اين طور ايجاب مي‌كند» .
از طرفي، اين اشاره به كسب مهارت و تخصص ناشي از سرمايه‌گذاري و انتقال سرمايه‌ در الگوهاي رشد درونزا دارد، كه اثرات بيروني و سرريز ناميده مي‌شود. رومر(1986) به اين اثرات اشاره مي‌كند. همچنين لوكاس(1988)‌ اثرات بيروني ناشي از سرمايه‌گذاري و انباشت سرماية‌ انساني را بيان مي‌كند، كه همان منافع ناشي از درونزا كردن پيشرفت فني و روند تكنولوژي توسط انباشت سرماية انساني است. همچنين خصوصيت اصلي الگوهاي رشد درونزا اين است كه بدون دخالت هرگونه پيشرفت فني برونزا، اين نوع منافع را بصورت نامرئي ايجاد مي‌نمايد.
پندارة‌ بازده‌هاي فزاينده عملاً‌ تا زمان انتشار مقاله اقتصاددان آمريكايي الين يانگ (1928)‌ باعنوان “‌ بازده‌هاي فزاينده و ترقي اقتصادي” پنهان مي‌ماند. يانگ در بازده‌هاي فزاينده تجديد نظر کرد و معتقد بود كه بازده‌هاي فزاينده فقط به عواملي تعلق نمي‌گيرند كه بهره‌روي را در ميان يكايك صنايع بالا مي‌برند، بلكه با توليد همة‌ صنايع در ارتباط هستند كه به استدلال وي بايد به عنوان يك كل در وابستگي متقابل مورد نظر قرار گيرند، به اين ترتيب وي عنوان صرفه‌جويي‌هاي كلان ناشي از مقياس را بيان نمود و گستردگي بازده‌هاي فزاينده را افزايش داد.

نتيجه
سرمايه گذاري در اقتصاد از عوامل اصلي رشد و توسعه اقتصادي است. خواه سرمايه گذاري در سرمايه انساني باشد خواه سرمايه گذاري در سرمايه فيزيكي. توجه خاص به تعليم و تربيت نيروي كار متخصص، با روي كرد به آموزش و پرورش واجب التحصيلان، استفاده از تحصيل كرده گان دانشگاهها، انكشاف تحقيق و توسعه، جذب سرمايه گذاري خارجي، اجراي سياستهاي پولي و مالي متناسب، افزايش مخارج دولت در بخش زير بنايي اقتصاد، توسعه جاده ها و راههاي ارتباطي و مخابرات از راهكار هاي اصلي رشد و توسعه اقتصادي است. بازنگري در كنترل ارزهاي خارجي و كاهش نقل و انتقالات آن، افزايش نقدينگي، توسعه بخش صنعت و كشاورزي ميتواند اقتصاد را متحول كند. گسترش بانكهاي دولتي و افزايش اختيارات بانك مركزي، با نگرش بر افزايش اعتماد ملي به واحد پول كشور، ميتواند به اين امر كمك نمايد. جلوگيري از رانتخواري در بخش دولتي و تلاش جدي براي كاهش فساد و ارتشاء در بخش اقتصاد دولتي ميتواند راه را براي رشد اقتصادي هموار نمايد.

منابع
تيرل وال ، اي ، پي . فرهنگ ، منوچهر و مجاور حسيني ، فرشيد ( 1378 ) . رشد و توسعه با اشاره به كشور هاي رو به توسعه . تهران . وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي . سازمان چاپ و انتشارات .
جونز، چارلز ،آي . منصف ، عبدالعلي (1377 ) . آزمون سريهاي زماني مدلهاي رشد درو نزا . مجله برنامه و بودجه سال دوم . شما ره دوازدهم.
خليلي تير تاشي، نصر الله ( 1380 ) . انديشه هاي اقتصادي ابن خلدون . پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامي . تهران . موسسه فرهنگي دانش و انديشه معاصر.
روستو، والت ، ويتمن . قره باغيان ، مرتضي (1372) . نظريه پردازان رشد اقتصادي . جلد اول . تهران . مركز چاپ و انتشارات دانشگاه شهيد بهشتي .
قره باغيان ، مرتضي (1370 ) . اقتصاد رشد و توسعه ، چاپ اول ، تهران . نشر ني
رزاقي، ابراهيم (1373) نقدي بر ديدگاه برنامه سوم توسعه ، سياست خصوصي سازي. اطلاعات سياسي- اقتصادي . سال هشتم . مردادو شهريور.

Aghion, Philippe and Hewitt, Peter(1992). “A model of growth through creative destruction.” Econometrica. 60. 2. 232-351.
Aghion, Philippe and Howitt, Peter (1998). Endogenous growth theory. Cambridge MA: MIT press.

Arrow, Kenneth J. (1962). ”The economic implications of learning by doing.” Review of Economic studies. 29. 155-173.
Barro, Robert J. and Sala-I-Martin, Xavier(1995). Economic Growth. New York. MC Graw-Hill.
Cass, David (1965). “Optimum growth in an aggregative model of capital Accumulation.” Review of Economic Studies. 32. 233-240.
Grossman, G.M. and Helpman E. (1991). “Trade knowledge spillovers and growth.” European Economic Review. 35. 517-55.
----------------------------------------- (1994). “Endogenous Innovation in the theory of growth.” Journal of Economic Perspectives. 8. 1. 23-44.
Jones, Charles I. (1995). “R&D Based models of economic growth.” J.P.E. Vol.103. 759-784.
Koopmans, Tjalling C. (1965). “On the concept of optimal economic growth.” In the Economic Approach to Development Planning. Amsterdam: North-Holland.
Lucas, Robert E. Jr. (1988). “On the mechanics of development planning.” J.M.E. 22. 1. 3-42.
Rebelo, S. (1991). “Long-run policy and long-run growth.” J.P.E. 99. 3. 500-521.
Rivera-Batiz, Luis, A. and Romer Paul M. (1991). “International trade with endogenous technological change.” European Economic Review. 35. 971-1004.
Romer, P.M. (1987). “Growth based on increasing returns due to specialization.” A.E.R. Vol.77. pp.56-62.
---------------- (1986). “Increasing returns and long-run growth.” J.P.E. 94. 1002-1037.
----------------- (1990). “Endogenous technological change.” J.P.E. 98. 71-102.
Sheshinski, Eytan (1967). “Optimal accumulation with learning by doing.” In Karl Shell, ed. Essays on the theory of optimal economic growth. Cambridge MA. MIT Press. 31-52.
Solow, R. M. (1994). “Perspective on growth theory.” J.E.P. Vol. 8. pp.50-58.
---------------- (1956). “A contribution to the theory of economic growth.” Q.J.E. 70. 1. 65-94.
Swan, Trevor w. (1956). “Economic growth and capital accumulation.” Economic Record. 32. 334-361.

نگاهی به حکومت غوریان در هند

kelkin-mag — Sun, 18 Mar 2007 15:07:18 GMT

سلطان میر سلطان*

نگاهی به حکومت غوریان در هند

مقدمه:
یکی از حکومت‌های مستقل و قدرتمندی که در داخل امپراطوری وسیع عبّاسی شکل گرفت حکومت غوریان بود که تاثیرات عمیق و گسترده‌ای در تاریخ شرق اسلامی، به ویژه سرزمین هند داشته است. غور ناحیه‌ای کوهستانی در غرب افغانستان است که سلاطین آن توانسته بودند بر قلمرو وسیعی از جمله نواحی شمالی آمودریا دست یابند .
غور سرزمینی کوهستانی است که میان هرات، فراه، زمین داور، غرجستان، گوزگانان، بامیان و غزنه قرار گرفته است و به مناسبت موقعیت طبیعی و وضع جغرافیایی کوهستانی، پیوسته از دستبرد دشمنان خارجی در امان بوده است . جغرافیانویسان قدیمی ازجمله یاقوت حموی، حمدالله مستوفی،ابواسحق ابراهیم اصطخری، ابن‌حوقل و دیگران آگاهی‌هایی درباره‌‌ی تاریخ گذشته‌ی منطقه می دهند که بعضاً جنبه‌ی افسانه‌ای دارد.
سرزمین غور در مقابل ورود اسلام نیز از خود مقاومت نشان داد و علی رغم تلاش‌های بسیار، مسلمین در فتح این نواحی موفقیّتی حاصل نکردند.
در سال 63 هجری هنگامی که حجّاج در پی به دست آوردن این نواحی لشکرکشی می کرد با مخالفت و دفاع سرسخت سران محلی ازجمله شخصی به نام ژونبیل روبه رو گردید. در سال های 74، 85 و 99 هجری هم ایستادگی مردم در برابر تازیان ادامه داشته است و ژونبیل جنگ و ستیز با متجاوزان را ادامه داد و حتی یک بار حجّاج را پس از شکست دادن سپاهش مجبور کرد تا دست به عقد قرارداد صلحی بزند . 5 سال بعد بار دیگر حجّاج دستور داد به سرزمین غور حمله شود . ژونبیل مجدّداً در برابر وی قرار گرفت . این بار هم حجّاج موفقیّتی به دست نیاورد.
مردم این ناحیه به پیروی از ژونبیل از آن پی آزادی خود را کم و بیش حفظ کرده و از پرداخت مالیات و باج وخراج خودداری می کردند. به همین خاطر امراء عرب نتوانستند به آنجا نفوذ کنند و به همین سبب دین اسلام هم در آن جا نفوذی نیافته بود و آیین بودا تا سال 99 و 107 هجری در آن جا رواج داشت.(1)

غوریان در اوج قدرت( 558 – 602 ه . ق )بنابر شواهد و اسناد دوره شکوه و عظمت حکومت غوریان که حدود پنجاه سال طول کشید با سلطنت دو تن از آن ها به نام های غیاث الدین محمّد و شهاب الدّین محمّد که به معّزالدّین مشهور بود، مصادف است. این دو برادر به سرعت بر مشکلات داخلی فایق آمدند و نظز خود را به خارج از مرزهای غور معطوف کردند، چنان که در مدّت کوتاهی حکومت محّلی غور را که به کوهستان های غور و اطراف آن محدود می شد به امپراطوری‌ای مبدّل ساختند که از خراسان تا هندوستان وسعت داشت و با حکومت قدرتمند خوارزمشاهیان دم برابری و حتّی توفّق می زد.

پیروزی‌های غوریان در هند
پس از آن که غزنه در سال 569 هجری قمری به دست غیاث الدّین افتاد و معّزالدّین از جانب وی به حکومت آن حدود معیّن شد . وی از غزنه چندین بار به مرز هندوستان لشکرکشی کرد و فتوحاتی نمود ، مدّت ها پیش از وی سلطان محمود غزنوی هم از این شهر یعنی غزنه و از شمال غربی هند به سوی جلگه‌های حاصل‌خیز و ثروتمند شمالی آن کشور حمله برده بود.
معّزالدّین پس از سر و صورت دادن به اوضاع غزنه در صدد برآمد که بار دیگر به سرزمین‌های هند دست اندازی کند. نخستین حمله معّزالدّین به این سرزمین در سال 571 قمری از راه درّه‌ی گُمَل در غرب درّه‌ی اسماعیل خان صورت گرفت و در این حمله نواحی مولتان و اوچه را به آسانی فتح کرد، وی در اثر این پیروزی ها جسارت و شهامت بیش‌تری یافت و در صدد حمله به گجرات برآمد . قبل از آمدن معّزالدّین به هند یعنی در سده‌ی یازدهم میلادی چند بار سرداران ترک نژاد به نواحی گجرات حمله کرده بودند ولی پیوسته توسّط فرمانروایان و شاهان محلّی از جمله مولا راجای دوّم، شاه گجرات سرکوب شده و با دادن تلفات زیاد عقب نشینی کرده بودند.
معّزالدّین در سال 1178م / 574 ق حملاتی به نواحی گجرات برد امّا از سپاهیان گجرات شکست خورد و با تحمّل تلفات سنگین عقب نشینی کرد. معّزالدّین بار دیگر در سال 1181م / 577 ق به هند حمله کرد. در این حمله وی بدون برخورد یا مقاومتی به دروازه لاهور رسید. خسرو ملک غزنوی شاه لاهور از در صلح درآمد و پس از امضاء قرارداد صلح، معّزالدّین یکی از پسران وی را به عنوان گروگان گرفت و به همراه خود برد.
در سال 1184م / 580 ق معّزالدّین بار دیگر به سوی لاهور لشکر کشید. علّت این لشکرکشی را سرپیچی خسرو ملک از دادن باج و خراج دانسته‌اند. معّزالدّین در این حمله موفقیّتی به دست نیاورد و فقط اطراف شهر را مورد تاخت و تاز قرار داد، سپس در راه بازگشت به غزنه، قلعه سیالکوت را نیز به تصّرف آورد و فرمانده‌ی خود حسین خرمیل را درآن جا گماشت و خود به سوی غزنه بازگشت.
معّزالدّین در سال 1186م / 582ق مجدّداً به سوی هند رهسپارگردید. خسروملک که خطر را نزدیک دید، تقاضای صلح کرد ولی هنگامی که برای دیدار معّزالدّین و بستن قرارداد صلح جدید قلعه را ترک کرد به دستور وی توقیف گردید. سپاهیان غوری بلافاصله وارد لاهور شدند و با این وصف به دوران حکومت غزنویان که سال‌ها بر هندوستان حکومت می کردند، پایان داده شد.
معّزالدّین در سال 1192م/588 ق مجدّداً به سوی هند رهسپارگردید ولی این بار با مقاومت سخت شاهان محلی شمال هند روبه رو گردید . علی‌رغم دفاع سرسختانه این شاهان محلّی، معّزالدّین دهلی را تصّرف کرد و بعد از آن دژهای نظامی مهم و استراتژیک بسیاری را فتح نموده و فرماندهی کل امور نظامی خود را به یکی از مهم‌ترین و تاثیر‌گذارترین فرماندهان خود به نام قطب الدّین آیبک سپرد . قطب الدّین پس از فتح دهلی آن جا را به عنوان دارالملک خود قرار داد و در سال 589 در لشکرکشی به شهرهای هند، غنایم بسیاری را به دست آورد . معّزالدّین در فاصله‌ی سال های 590 تا 599 قمری به کمک قطب الدّین ایبک نواحی بسیاری از سرزمین هند را به تصرّف خویش درآورد. بنا بر روایت جوزجانی، فتوح معّزالدّین در هند شامل بلاد زیر بود:
کالیور، مالو، بهار، لکنهوتی، کالنجر،تراین، مانبواری، لاهور، سنقرقان، مولتان، اوچه، سیالکوت، تبرهنده، اجمیر، هانسی، سرستی، کهرام، میرت ، دهلی و ...
مورخان متقدم و معاصر همگی بر این امر اتفّاق دارند که عقب ماندگی، نفاق، شقاق و اختلاف بین راجه‌های هند از مهم‌ترین عوامل موفقیت سلطان شهاب‌الدین (معّزالدّین غوری) بوده است . جواهر لعل نهرو در این باره می نویسد " هند به روش‌های کهنه و قدیمی خود چسبیده بود و هیچ کوششی نمی‌کرد که راه‌های تازه‌تر و بهتری برای پیشرفت پیدا کند. حتّی از لحاظ فنون جنگی هم هند عقب مانده بود و افغان‌ها نیرویی مجهزتر با سازمانی بهتر داشتند، به این جهت بود که هند پیر با وجود شهامت و فداکاری در برابر مهاجمان شکیت یافت و به زانو درآمد."
به هر‌حال فتوحات معّزالدّین‌ از صفحات درخشان زندگی سیاسی و نظامی غوزیان است. مورّخان دو دلیل عمده برای این لشکرکشی‌ها ذکر کرده‌اند:
-1 تعقیب و براندازی بازماندگان غزنویان که در لاهور اقامت داشتند و این مهم در سال 582 با دستگیری خسرو ملک و تسخیر لاهور به انجام رسید.
2- ایجاد امپراطوری‌ای همچون غزنویان و کسب مقام افتخار‌آمیز غازی و توسعه اسلام و بهره‌مندی از ثروت‌های افسانه‌ای هند.

سلاطین غوری در هند
سلاطین و ملوک سلسله‌ی غوریان بخصوص سلطان معّزالدّین محمّد از ترکان در دربار خود به‌ویژه در زمره‌ی سپاهیان استفاده می‌کردند. به ‌ویژه معّزالدّین به علّت نداشتن فرزند ذکور اتکّای خود را بر ترکان گذاشته بود و گروهی از آنان را به مراتب عالی و فرماندهی رساند و با کمک همین عدّه، فتوحات عدیده‌ی خود را در سرزمین هندوستان دنبال کرد.یکی از این ترکان قطب‌الدّین ایبک بود که در دربار معّزالدّین‌پرورش یافت و در طی لشکرکشی‌های هند از خود شجاعت و جلادت و مهارت بسیار به خرج داد و فتوحات متعدّدی به دست او صورت گرفت.
قطب‌الدّین متصرّفات غوزیان را در شمال هند توسعه داد و تا گجرات در شمال غربی هند پیش‌روی کرد. سردار دیگر معّزالدّین به نام اختیار‌الدّین محمّد خلجی، منطقه بهار (بیهار) و بنگال را تصرّف کرد. سند و مولتان نیز در دست یکی از افسران ترک معّزالدّین‌ به نام ناصر‌الدّین قباچه قرار داشت.
پس از مرگ سلطان معّزالدّین‌محمّد، قطب‌الدّین ایبک از دهلی به لاهور رفت و در سال 602 هجری بر تخت سلطنت جلوس کرد و خود را سلطان خواند. سلطان غیاث‌الدّین محمود، برادرزاده‌ی سلطان معّزالدّین از فیروزکوه، مقام وی را تایید کرد و برایش چتر پادشاهی فرستاد. به دنبال این قضیّه و اعلام استقلال ناصرالدّین قباچه در همین سال در سند و مولتان، بخش غور و غزنین قلمرو غوریان در طول سلطنت سلاطین بعدی یعنی غیاث‌الدّین محمود، بهاءالدّین سام، علاءالدّین آتسز و علاءالدّین محمّد، به طور کامل از قلمرو هند آن‌ها جدا شد و مدّتی بعد به دست خوارزمشاهیان و سپس مغولان افتاد.
جانشینان معّزالدّین در هند که به مقام امار رسیدند خود را معزّی می خواندند و تا چندین دهه حتّی پس از برافتادن و سقوط دولت غوریان، آن‌ها بر سکّه‌هایی که ضرب می‌کردند، نام سلطان معّزالدّین را نقش می‌کردند.قطب‌الدّین ایبک در ضمن لشکرکشی خود به هند، بسیاری از معابد را ویران و غارت کرد. ازجمله در دهلی و نواحی اطراف آن حدود 30 معبد را با خاک یکسان کرد و با چهارصد و هشتاد ستونی که از معابد راجپوتانا جدا کرد، دستور داد در دهلی مسجدی بنا کردند که به مسجد قوت الاسلام یا مسجد قطب دهلی معروف است. در کنار آن مسجد، منار معروف به منار قطب با ارتفاع 73 متر ایجاد کرد. این مسجد در زمان فرمانروایی شمس‌الدّین التتمش توسعه یافت و به صورت کنونی آن در آمد.
قطب‌الدّین و جانشینان او تا سال 689 هجری سلسله‌ی غلامشاهیان یا سلاطین مملوک هند و یا ممالیک را در دست داشتند و تاثیرات فرهنگی و تمدّنی عمیقی بر منطقه‌ی هندوستان بر جا گذاشتند که مهم‌ترین آن رشد و گسترش اسلام و همچنین زبان فارسی در هند است.

فرهنگ و ادب در دوره‌ی ممالیک
در سال 689 هجری سلاطین مملوک معزّی جای خود را به سلسله‌ی خلجیان دادند که از نسل اختیار‌الدّین محمّد خلجی بودند که نخستین بار اسلام را در بنگال و مشرق هندوستان انتشار داده بود. آن‌ها موفّق شدند خطر مغول‌ها را که بارها تا نزدیک دهلی هجوم آورده بودند، از مرزهای شمال غربی سرزمین خویش دور کنند. از آن جایی که تشکیل این حکومت‌های غلامشاهیان مصادف بود با اقدامات خوارزمشاهیان در خراسان و سپس هجوم مغول و ویرانی ولایات ماوراءالنّهر و خراسان، به این دلیل بسیاری از اهل علم وادب که احساس امنیّت نمی کردند به هندوستان گریختند و در خدمت این سلسله‌ها درآمدند. در نتیجه در آغاز قرن هفتم هجری به بعد، هند مرکز یا یکی از مراکز مهم زبان و ادب فارسی شد. بدین ترتیب در طی حکومت شاخه‌های مختلف این سلسله‌ها نظیر شاهان معزّی یا غلامشاهان، سلاطین خلجی، سلاطین تغلقیّه، سلسله‌ی سادات، سلاطین لودی و سلاطین سوری یا افغان، زمینه‌ی استقرار و گسترش دین اسلام و رواج زبان فارسی در آن مناطق شکل ثابتی به خود گرفت و سلسله‌های مسلمان متعدّدی یکی پس از دیگری در مناطق شمالی و مرکزی هند و حتّی در مناطق جنوبی شبه جزیره‌ی دکن روی کار آمدند.
این سلاطین که به این طریق پس از سلطان معّزالدّین محمّد، در هند قدرت را به دست گرفتند، روابط خود را با خلفای عبّاسی حفظ کردند و حتّی پس از کشته شدن معتصم آخرین خلیفه‌ی عبّاسی بغداد، تا مدّت‌های مدید نام او را بر سکّه‌هایشان ضرب می کردند و تمایل خود را برای منطبق شدن با دنیای اسلامی نشان می‌دادند. تداوم این سلسله‌ها که در واقع و در ابتدا غلامان غوریان بودند تا سال 932 هجری، موجب تشکیل سلسله‌ی مغولی هند یا گورکانیان توسّط ظهیرالدّین بابر گردید که دقیقاً مقارن با تشکیل دولت ملّی صفوی در ایران به دست شاه اسماعیل صفوی است .

-----------------------------------------------------

*دانش آموخته کارشناشی ارشد تاریخ اسلام ازدانشگاه اصفهان

منابع و مآخذ:
1- روشن‌ضمیر، مهدی، تاریخ سیاسی و نظامی دودمان غوری، تهران، انتشارات دانشگاه ملّی ایران،بینا. بیتا
2- منهاج سراج، طبقات ناصری یا تاریخ ایران و اسلام، تصحیح عبدالحی حبیبی، تهران، دنیای کتاب
3- جواهر لعل نهرو، نگاهی به تاریخ جهان ج 1، تهران، امیرکبیر.
4- مبیّن، ابوالحسن، سرگذشت غوریان، تهران، موسسه‌ی فرهنگی اهل قلم، 1382 ش.
5- حکمت، علی‌اصغر، سرزمین هند، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، 1337 ش.
6- فدایی اسپهانی، داستان ترکتازان هند، تهران، 1341ش
7-فروغی ابری، اصغر، تارخ غوریان، تهران، انتشارات سمت، 1381ش
8- بداونی ، منتخب‌التواریخ، تصحیح مولوی احمد علی صاحب، تهران انجمن آثار و مفاخز فرهنگی، 1380 ه.ش
9- السیهرندی،عبداللّه، تاریخ مبارک‌شاهی، تصحیح محمّد هدایت حسین، تهران، اساطیر، 1382ش.